Адамға адам жат емес.
«Адамға адам жат емес.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адам баласы, қай елден, қай рудан болса да, басқа адамға бөтен емес. Мақал адамдар арасындағы табиғи туыстықты айтады: біреудің қайғысы мен қуанышы сырт кісіге де жат болмауы керек. Жолда қиналған бейтанысқа көмек беру, жетімге қамқор болу — осы ұғымнан шығады. Тағы бір реңкі: бөтен жерге барған кісі де адамдардың ішінде жалғыз қалмайды, мейірімді жан табылады деген үміт.
Образдар мен теңеулер
Мақал терістеу арқылы құрылған: «жат емес». «Жат» — қазақ ұғымында өз ағайыннан, өз ауылынан тыс бөгде адам; «жат жұрт», «жаттың қолы» деген тіркестер бар. Рулық қатынас күшті болған қоғамда «жат» пен «өз» арасы айқын еді. Мақал сол шекараны алып тастайды: адамдықтың өзі туыстық. Бір тармақты, оңай жатталатын сөз, сондықтан жиі айтылады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бейтаныс адамға көмектескенде, оны танымайсың ғой, неге әуреленесің деген сұраққа жауап ретінде айтады. Сондай-ақ бөтен ортаға барып, ыңғайсыз сезінген кісіні жұбатады. Үні — мейірімді, байсалды. Мысалы: «Танымасам да, тастап кете алмадым — адамға адам жат емес қой».
Қолданылу жағдаяттары
— Боранда жолда тұрып қалған бейтаныс жүргізушіні малшы үйіне кіргізіп, шай береді. Әйелі кім еді деп сұрағанда, ол осы мақалды айтады.
— Ауылдан қалаға көшкен отбасының көршілері бірінші күні-ақ көмекке келеді. Шешесі балаларына осыны көрсетіп, адамның бір-біріне жақын екенін айтады.