«Адамның күні - адаммен.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мұндағы «күн» — тіршілік, күнкөріс, өмір сүру мағынасында. Адам жалғыз күн көре алмайды: оның нанын біреу егеді, үйін біреу салады, қиналғанда біреу қол ұшын береді. Мақал адамның тіршілігі мен бақыты өзгелермен байланысты екенін айтады. Оның екінші ұшы да бар: сен де біреудің күніне жарауың, өзгеге керек, пайдалы адам болуың тиіс. Жұрттан безген кісі өз күнін өзі тарылтады.
Образдар мен теңеулер
«Күн» сөзі қазақта күнделікті тіршілікті білдіреді: «күнің қалай?», «күнін көрді», «күнкөріс» дегендерден көруге болады. Ал «адаммен» деген көмектес септік тіршіліктің серігін көрсетеді: өмір адам арқылы, адаммен бірге жүреді. Көшпелі ауылда мал бағу да, көшу де, киіз басу да жалғыздың қолынан келмейтін, бәрі көмекпен, асармен атқарылатын. Мақал сол тұрмыс тәжірибесінен туған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреу ешкімге керегім жоқ, өзім-ақ күнімді көремін деп оқшауланғанда ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ көмек сұраудан ұялған кісіні жұбатуға, ағайын-көршіге қамқор болуға шақыруға лайық. Үні — кеңес, ақыл. Мысалы: «Көршіңмен араздаспа, адамның күні адаммен».
Қолданылу жағдаяттары
— Үй салып жатқан жігітке ауыл жігіттері асарға келеді. Ол өзім-ақ бітірер едім дегенде, әкесі осы мақалды айтады.
— Көршісімен ренжісіп жүрген әйел баласы ауырғанда түнде сол көршісінен көмек сұрауға мәжбүр болады.
— Отар бағатын малшы жалғыз шыдай алмай, көршісімен кезектесіп бағуға келіседі.