«Ердің сыншысы - елі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Азаматтың кім екенін, қандай іс тындырғанын оның өзі емес, айналасындағы ел бағалайды. Біреу өзін қанша мақтаса да, ел мойындамаса, ол мақтаудың құны жоқ; ал ел алғыс айтса, ешкімге дәлелдеудің керегі жоқ. Мақал адамды өз айтқанына емес, ісіне қарап бағалауды үйретеді. Сондай-ақ атақ пен лауазым иесіне ескерту: сенің жұмысыңды ел көріп, елеп отыр. Халықтың бағасы әділ әрі ұзақ сақталады.
Образдар мен теңеулер
Сыншы — бір нәрсенің құнын көзбен шолып, дәл бағалай алатын адам. Қазақта жылқы сыншысы ерекше құрметтелген: ол құлынның өзінен-ақ болашақ жүйрікті таныған. Мақал осы өнерді адамға ауыстырады: ердің сыншысы — бір кісі емес, бүкіл ел. Демек баға жеке пікірден емес, көптің бақылауынан шығады. Ер мен ел сөздерінің үндестігі ойды есте сақтауға жеңілдетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреу өзін-өзі мақтап, жетістігін асыра айтқанда, оған жұмсақ ескерту ретінде айтады: баға беретін — сен емес, жұрт. Кейде керісінше, біреуге жала жабылғанда, халықтың сол адамды сыйлайтынын көрсетіп, оны қорғау үшін қолданылады. Сайлау, марапат, жұрт алдындағы есеп кезінде де айтылады. Интонациясы — байыпты, кейде мысқыл аралас. Мысалы: «Өзіңді өзің мақтама, бауырым. Ердің сыншысы — елі, жұмысыңды ел көрсін».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиынында әкім жұмысын асыра мақтап жатқанда, бір қарт орнынан тұрып, жолдың әлі жөнделмегенін айтып, ердің сыншысы елі дейді.
— Ауылдың дәрігері зейнетке шыққанда бүкіл ауыл жиналып алғыс айтады, ал оның ұлы әкесінің қадірін сонда ғана толық түсінеді.