Құс қонбаған көл жетім,
Ел қонбаған жер жетім.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: құс қонбаған көлдің сәні де, берекесі де болмайды; ел қонбаған жер де иесіз, тұл жетім сияқты көрінеді. Астарлы мағынасы — табиғат та, мекен де адаммен ғана мәнді. Жердің құты, елдің ырысы, тіршіліктің қызуы адамдардың қоныстануымен, еңбек етуімен, бірлік құруымен келеді. Яғни, мекеннің қадірін арттыратын — сол жерді мекендеген жұрт.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «құс» — тіршілік белгісі, қозғалыс пен өмірдің нышаны. «Көл» — кеңістік, табиғи орта, ал «жетім» сөзі — иесіз, бос, мәнсіз күйді білдіреді. «Ел қонбаған жер» де сондай: адамсыз жердің сәні жоқ, өйткені ел бар жерде салт, еңбек, қимыл, жылу бар. Осы арқылы халық жер мен жұрттың ажырамас бірлігін бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал туған ауылды, елді мекенді тастамай, оны көркейту керегін еске салады. Мысалы, жастар ауылға қайтып келіп, шағын кәсіп ашып, көшені тазалап, мектепке көмектессе, ол жердің берекесі артады. Сонда «ел қонған жер» шынымен көркейген, жан кірген мекенге айналады.
El qonbaǵan jer jetim.