Ақыл - ауыс, ырыс - жұғыс.
«Ақыл - ауыс, ырыс - жұғыс.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл бір адамнан екіншісіне ауысады, ал ырыс-береке жанындағыға жұғады. Ақылды кісімен сөйлессең, оның ойынан саған да бірдеме қалады; берекелі, ырысты отбасының қасында жүрсең, сол құт сенің шаңырағыңа да қонады. Мақалдың түйіні — адамның ортасы: кіммен араласып, кімнің қасында жүргенің ойыңа да, тұрмысыңа да әсер етеді. Сонымен бірге мақал ақылың мен ырысыңды бөлісуден қорықпа деген ойды да аңғартады: бөліскеннен ақыл азаймайды.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы екі сөз — «ауыс» пен «жұғыс» — бір-бірін толықтырады. «Ауыс» — бірден біреуге көшетін, ауысатын нәрсе; ақыл кеңестен, тәжірибеден, үлгіден ауысады. «Жұғыс» — жұғатын, жабысатын нәрсе: иіс, бояу жұғады, сол сияқты ырыс та жұғады. Тойда қадірлі қарияның қолынан сарқыт алу, батасын тыңдау, қуанышқа ортақтасып сүйінші сұрау — бәрі осы сенімнің көрінісі. Екі сөз «-ыс» жұрнағымен ұйқасып, мақалды қысқа әрі нық етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне балаға, жасқа жақсы ортаны таңдау туралы кеңес ретінде айтылады. Ақылды досымен араласқан, тәжірибелі шебердің қасында жүрген адамның өзгергенін байқағанда да айтылады. Жылы, кеңесші интонациямен айтылады. Біреудің ойын иемденіп, еңбегін өзіне телігенді ақтау үшін қолдануға келмейді. Мысалы: «Жақсы шебердің қасынан шықпа, ақыл — ауыс, ырыс — жұғыс».
Қолданылу жағдаяттары
— Ана ұлының ауылдағы еңбекқор, берекелі көршісінің шаруасына көмектесіп жүргенін құптап, мақалды айтты.
— Жас бапкер тәжірибелі жаттықтырушының жанында бір жыл жүріп, көп нәрсе үйренді. Әкесі оның өзгергенін байқап, мақалды еске алды.