Көпке топырақ шашпа,
Көмусіз қаласың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға көпшілікке, ел-жұртқа жаман сөз айтып, орынсыз жала жаппауды ескертеді. Тура мағынасында «топырақ шашу» — біреуді былғау, ластаумен байланысты көрініс, ал астарлы мағынасында — жұрттың абыройын төгу, өсек айту, намысына тию дегенді білдіреді. Халық түсінігінде көптің қарғысы ауыр, көпке қарсы сөз айту өзіңе зиян әкеледі. Сондықтан елмен сыйласу, ауызбірлікті сақтау керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «топырақ» — адамның қадірін түсіретін ауыр сөздің, ғайбаттың бейнесі. «Шашу» — сол жамандықты көпшілікке тарату, көңілін кірлету. Ал «көмусіз қаласың» дегені — елден безіп, қадірсіз болып қаласың, тіпті өлгенде де артында сый-құрмет болмайды деген қатты ескерту. Яғни мақал адамның өз сөзінің салдарын ойлауына шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әлеуметтік желіде, жұмыс орнында не күнделікті қарым-қатынаста біреуді орынсыз сынап, мазақ қылғанда өте орынды айтылады. Мысалы, бір қызметкер әріптесін жұрт алдында кемсітіп сөйлесе, басқалар оған: «Көпке топырақ шашпа, көмусіз қаласың» деп ескертуі мүмкін. Бұл — кішіпейіл бол, елдің абыройын сақта деген өнеге.
Kómýsiz qalasyń.