Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
73.4K
Қаралым
332
Орташа
Сұрыптау:
Тілі жеткенше сөйлеген - шешен,
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам сөзінің де, ісінің де өз өлшемі болатынын білдіреді. Тілі жеткенше сөйлеген адам ойына…
Шешендік күші - шындық.
Негізгі мағынасы Шешендік күші дегеніміз — сөздің өтімділігі, ойдың дәлдігі, тыңдаушыны иландыра білу қабілеті. Ал…
Әділ істің арты игі.
Негізгі мағынасы «Әділ істің арты игі» деген мақалдың тура мағынасы — әділ, дұрыс жасалған істің соңы жақсы болады…
Бас-басыңа би болсаң,
Манар тауға сыймассың.
Манар тауға сыймассың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әркім тек өз білгенімен жүріп, ортақ тәртіпке бағынбаса, іс алға баспайтынын меңзейді. Тура…
Артық сөйле, кем сөйле,
Таразыдай тең сөйле.
Таразыдай тең сөйле.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен айтуға үйретеді. Тура мағынасында «артық сөйлеме, кем сөйлеме» деп, сөйлеу…
Үндемесең, құдаша, үнің өшсін,
Өткір қайшы сумаңдап тіліңді кессін.
Өткір қайшы сумаңдап тіліңді кессін.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әзіл мен мысқылға құрылған. Тура мағынасында біреудің артық сөйлегенін, орынсыз тіл қатқанын…
Көштің байсал тапқаны,
Көкорайға қонғаны,
Даудың байсал тапқаны,
Төрешіге барғаны.
Көкорайға қонғаны,
Даудың байсал тапқаны,
Төрешіге барғаны.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — көш те, дау да өз орнын тапқанда ғана тынышталады. Көш көкорайлы, жайлы…
Батыр жігіт жол бастар,
Ақын жігіт той бастар.
Ақын жігіт той бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер жігіттің мінезі мен қабілеті істен көрінетінін айтады. Батыр жігіт елге қиын сәтте жол…
Арқанның ұзыны, сөздің қысқасы жақсы.
Негізгі мағынасы Арқанның ұзын болғаны пайдалы, ал сөздің қысқа болғаны тиімді деген ой айтылады. Яғни, адам ойды артық…
Өз елін танымаған,
Биге би болмас.
Биге би болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал туған елін, жерін, халқының жай-күйін, салтын, мұңын білмеген адам ел басқаруға да, ел сөзін…
Батыр мың қол бастайды,
Шешен тар жерде сөз бастайды.
Шешен тар жерде сөз бастайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал батыр мен шешеннің ел ішіндегі орны мен қабілетін салыстырып көрсетеді. Батыр көп қолды…
Өткір пышақ жанға керек, қынға қас,
Өткір сөз дауға керек, жанға қас.
Өткір сөз дауға керек, жанға қас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, өткір пышақ кәдеге жарайды, бірақ қынға салуға қолайсыз; ал өткір…
Хан ақсұңқар болса,
Алтын тұғыры он болар.
Алтын тұғыры он болар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер хан ақсұңқардай қыран, яғни асыл, сұңғыла, биік мінезді болса, оның…
Халық айныса, хан түзейді,
Май айныса, тұз түзейді.
Май айныса, тұз түзейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішіндегі тәртіп бұзылса, оны түзейтін де, жөнге салатын да басшылар мен беделді адамдар…
Ер қазынасы - жүрген із.
Ел қазынасы - көне көз.
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Ел қазынасы - көне көз.
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үш түрлі қазынаны қатар бағалайды: ердің қазынасы — артында қалған ізі, елдің қазынасы…
Әулекі би ат үстінен билік айтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: әулекі, яғни сабырсыз, орынсыз асып-тасқан адам ат үстінде тұрып-ақ билік…
Орақ ауызды, от тілді.
Негізгі мағынасы «Орақ ауызды, от тілді» деген мақал сөзге ұста, ойы өткір, айтқаны нысанаға дәл тиетін адамды…
Ақылсыз би болмас,
Сәулесіз үй болмас.
Сәулесіз үй болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, ақылы жоқ адам би бола алмайды, ал жарығы жоқ үй тіршілікке…
Мәртебең биік болса,
Алыстан көреді.
Жақының да, жатың да,
Иіліп сәлем береді.
Алыстан көреді.
Жақының да, жатың да,
Иіліп сәлем береді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның беделі, абыройы мен өнегесі биік болса, оны елдің бәрі танитынын білдіреді. Тура…
Бидің айтқанын құл да айтады,
Бірақ аузының дуасы жоқ.
Бірақ аузының дуасы жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреудің сөзін қайталау оңай, оны кез келген адам айта алады. Астарлы…
Асылды зергер, ерді ер таниды.
Негізгі мағынасы Асыл тастың шын құнын зергер ғана таниды, сол сияқты нағыз ердің қадірін де ер мінезді, көргені бар…
Ине көзінен сынады,
Шешен сөзінен сынады.
Шешен сөзінен сынады.
Негізгі мағынасы Ине көзінен сынады, шешен сөзінен сынады деген мақал сөздің де, істің де өз өлшемі, өз сынағы бар…
Елшісіне қарап елін таны.
Негізгі мағынасы «Елшісіне қарап елін таны» деген мақал бір адамның ісі мен сөзі арқылы оның шыққан ортасын, елінің…
Ханда қырық кісінің ақылы бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ханның, яғни ел басқарып отырған адамның, қарапайым кісіден гөрі кеңірек ойлайтынын…
Көргенді көпті жеңеді.
Негізгі мағынасы Көргенді адам — өмірден сабақ алған, жөн-жосықты білетін, көпті көріп, тәжірибе жинаған жан. Мұндай…
Ел ұстама, ел ұстасаң, кек ұстама.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел басқарған, жұртқа сөзі өтетін адамға арналған өсиет. Тура мағынасында: біреуге билік…
Биің жылан болса, елің лаң болар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал басшың немесе ел ағасың жаман, әділетсіз, ызғарлы болса, оның зардабы бүкіл елге тиеді…
Хан - Алланың жердегі елшісі.
Негізгі мағынасы «Хан — Алланың жердегі елшісі» деген сөз ханның ел басқарудағы орнын өте биік, киелі қызмет ретінде…
Әр ханның тұсында бір сұрқылтай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: әр ханның жанында оның ісін бақылап, жөн сілтеп отыратын өз кеңесшісі, сөз…
Пайғамбар өз елінде танылмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: адам өз туған жерінде, өз ортасында аса бағаланбай, еңбегі мен қабілеті…
Хан - тағында,
Би - шағында.
Би - шағында.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен шешендік, басқару мен даналықтың өз уақыты, өз орны болатынын аңғартады. Хан…
Қожаны көрсең, Қыдыр тұт,
Төрені көрсең, қадір тұт.
Төрені көрсең, қадір тұт.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қожаны да, төрені де көргенде оларды құрметтеп, сыйлап қарсы алу керек…
Азған елге жазған би болады.
Негізгі мағынасы Азған елге жазған би болады деген мақал ел ішінің берекесі кетіп, тәртібі бұзылған кезде әділ, ақылды…
Есіктен орын тапсаң, төрге озба.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға өз орнын білу, шама-шарқын тану, әдептен аспау керегін ескертеді. Тура мағынасында…
Батыр деген - барақ ит,
Екі қатынның бірі табатын.
Би деген - ақсары ат,
Бүтін елге біреу табатын.
Екі қатынның бірі табатын.
Би деген - ақсары ат,
Бүтін елге біреу табатын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал батырлық пен биліктің ел ішіндегі бағасын салыстырып көрсетеді. Тура мағынасында батырды көп…
Тырнадан бастық қойсаң,
Басыңнан қиқу кетпес.
Басыңнан қиқу кетпес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шын мәнінде басшылыққа лайық емес адамды жетекші етсең, одан тыныштық емес, әурешілік көп…
Батырды шешен аттан түсіріпті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: күшті, айбарлы батырдың өзін сөзге жүйрік, тапқыр шешен аттан түсіріп…
Асабасы жоқ асқа жарымайды,
Қасабасы жоқ басқа жарымайды.
Қасабасы жоқ басқа жарымайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — той-томалақта асаба болмаса, ас та өз ретімен өтпейді; ал қасаба болмаса…
Әділ бидің кегі жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ би өз ісінде туралықтан таймайды, сондықтан оның «кегі» де, яғни жеке басының өшігуі де болмайды…
Шын би сөзіне бағады,
Сұм би көзіне бағады.
Сұм би көзіне бағады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал нағыз бидің әділдікке, ақиқатқа сүйеніп шешім айтатынын білдіреді. Ал сұм, пиғылы бұзық би…
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.