Би - шешендік туралы — 5-бет 221
Сұрыптау:
Сөзге сөз келгенде сөйлемесе,
Сөздің анасы өледі.
Сөздің анасы өледі.
Негізгі мағынасы Біреу сөз қатып, жауап күтіп тұрғанда үндемей қалсаң, айтылуға тиіс сөз сол сәтте өліп кетеді: кейін…
Сөзді сөзбен ұста,
Қашағанды құрықпен ұста.
Қашағанды құрықпен ұста.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзге сөзбен, ойға оймен жауап беру керек дегенді білдіреді. Адамды бірден күшпен емес…
Сөз тапқанға қолқа жоқ.
Негізгі мағынасы «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген мақал тапқыр, орынды сөйлей білетін адамға ешкімнің дауы, бөгеті жоқ…
Сөйлей білмес жаманның
Сөзі өтпес бір пышақ.
Сөз білетін адамның
Әр сөзіне бір тұсақ.
Сөзі өтпес бір пышақ.
Сөз білетін адамның
Әр сөзіне бір тұсақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз қадірін білмейтін, ойсыз сөйлейтін адамның сөзі елге өтпейтінін айтады. Ондай кісінің…
Таразы тура сөйлейді.
Негізгі мағынасы Таразы ешкімнің бетіне қарамай, затты қанша болса, сонша көрсетеді: ол тура сөйлейді. Мақал әділдікті…
Күнде бір мақал
«Би - шешендік туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Тас - таразы , Құдай - қазы .
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, тас — өлшеу құралы, ал Құдай — әділ үкім айтушы. Астарлы мағынасы…
Тауып сөйлесең - күміссің,
Таппай сөйлесең - мыссың.
Таппай сөйлесең - мыссың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, ойлап айту керегін білдіреді. Адам тауып, дәл, қысқа әрі әсерлі сөйлесе, оның…
Тентек қашса, биі бар,
Ұры қашса, үйі бар.
Ұры қашса, үйі бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тентек адам қашса да, барып паналайтын биі, ұры қашса да, тығылатын үйі…
Теңгелі жерде теңдік жоқ.
Негізгі мағынасы Ақша араласқан жерде адамдар тең болмай қалады: ақшасы барының сөзі өтеді, ақшасы жоқ шетке ығысады…
Тілдің майын тамызып,
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз айтар.
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз айтар.
Негізгі мағынасы Нағыз шешендер сөзді тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып айтады дейді. Олардың сөзі жағымды…
Тіл - елшінің қылышы.
Негізгі мағынасы «Тіл - елшінің қылышы» деген мақал сөздің елшілік ісіндегі ең күшті құрал екенін білдіреді. Тура…
Тілі жеткенше сөйлеген - шешен,
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Негізгі мағынасы Тілі жеткенше сөйлеген адам — шешен, қолы жеткенше нұсқаған адам — көсем дейді. Шешен сөзінің шегіне…
Тойда төрелік, ойында өрелік жоқ.
Негізгі мағынасы Тойда ешкім төрелік айтып, біреуге үкім шығармайды, ойында ешнәрсе ерсі саналмайды дейді. Той — қуаныш…
Тоқтай біл, тауып айтқан мерген сөзге,
Демесін: «Сөз өте ме көргенсізге? »
Демесін: «Сөз өте ме көргенсізге? »
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, мөлшермен айту керегін ескертеді. Адам кейде ақиқатты да шектен шығып, дөрекі…
Топтан озған - шешен,
Көптен озған - көсем.
Көптен озған - көсем.
Негізгі мағынасы Топтан озған адам — шешен, көптен озған адам — көсем дейді. Жиын, дау, сөз сайысы кезінде сөзімен…
Төбе би төрде өледі,
Ит ошақтың басында өледі.
Ит ошақтың басында өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өмірдегі орны мен беделі қандай болса, соңғы тағдыры да соған сай болатынын…
Төле бидей әділ жоқ,
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал Төле бидің ел ішіндегі ең әділ, ең турашыл би болғанын дәріптейді. «Әділ жоқ» дегені — оның…
Төре айғақ болса, бітім болмас,
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Негізгі мағынасы Төренің өзі айғақ, яғни куә не айыптаушы болса, дауда бітім болмайды; төбе тайғақ болса, оған шығу…
Төренің иті төрде үреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік иесіне, мансапты адамға жақын жүргендердің даусы да, ісі де өзгеден биік көрінетінін…
Төре, төрем,
Өнегеңді көрем.
Өнегеңді көрем.
Негізгі мағынасы «Төрем, мен сенің өнегеңді, яғни үлгіңді, ісіңді көремін» — ел басшысына, төреге қарап, оның қылығын…
Төре - төр иесі.
Негізгі мағынасы Төре — үйдің төріне отыратын, ең құрметті орынның иесі. Мақал ескі қоғамда төре әулетіне көрсетілген…
Төрешіден қалмайды,
Айтушыдан қалады.
Айтушыдан қалады.
Негізгі мағынасы Дауда ұтылу төрешіге емес, айтушыға байланысты дейді. Төреші екі жақтың айтқанын тыңдап, соған қарап…
Туғанына бұрғаны,
Биді Құдай ұрғаны.
Биді Құдай ұрғаны.
Негізгі мағынасы Би туысына бұрып, дауды соның пайдасына шешсе, бұл — оны Құдай ұрғаны, яғни бағы тайып, сорға батқаны…
Тура биде туған жоқ,
Туғанды биде иман жоқ.
Туғанды биде иман жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ, тура би үшін туыс пен жаттың айырмасы жоқ: ол дауды кімнің кім екеніне қарап емес, ақиқатқа…
Түгел сөздің түбі бір,
Сөз атасы - Майқы би.
Сөз атасы - Майқы би.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — барлық сөздің түбі, бастауы бір екені, ал сөз өнерінің арғы атасы Майқы…
Тырнадан бастық қойсаң,
Басыңнан қиқу кетпес.
Басыңнан қиқу кетпес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шын мәнінде басшылыққа лайық емес адамды жетекші етсең, одан тыныштық емес, әурешілік көп…
Үлгісізден би қойсаң, үлгісі болмайды, Қаһарсыздан хан қойсаң, өсиеті болмайды.
Негізгі мағынасы Мақал төреші мен басшы таңдаудың екі шартын айтады. Үлгісі жоқ, яғни өнегелі тәрбие көрмеген, ата-баба…
Үндемесең, құдаша, үнің өшсін,
Өткір қайшы сумаңдап тіліңді кессін.
Өткір қайшы сумаңдап тіліңді кессін.
Негізгі мағынасы Құдаша, үндемей отырсаң, үнің мүлде өшсін, өткір қайшы тіліңді кессін деген әзіл-қарғыс. Бұл…
Үркер - жұлдыздардың ағасы.
Негізгі мағынасы Үркер — қазақ танымында ерекше қадірлі шоқжұлдыз. Бұл мақалдың тура мағынасы: Үркер аспандағы…
Халқы жаманның биі азады,
Қатыны жаманның үйі азады.
Қатыны жаманның үйі азады.
Негізгі мағынасы Халқы нашар болса, оның биі де азады; әйелі нашар болса, үйдің берекесі кетеді. Би елден шығады, ел…
Халық айныса, хан түзейді,
Май айныса, тұз түзейді.
Май айныса, тұз түзейді.
Негізгі мағынасы Май айнып, иісі шыға бастаса, оған тұз салып жөндейді; халық бағытынан тайса, оны хан, яғни елдің…
Хан ақсұңқар болса,
Алтын тұғыры он болар.
Алтын тұғыры он болар.
Негізгі мағынасы Хан ақсұңқардай асыл болса, оның алтын тұғыры онға жетеді дейді мақал. Тұғыр — құсбегінің қыран құсын…
Хан ақымақ болса, халық күйзеледі.
Негізгі мағынасы Хан ақымақ болса, халық күйзеледі дейді мақал. Басшының ақылсыздығы оның жеке басының ісі емес: дұрыс…
Хан - Алланың жердегі елшісі.
Негізгі мағынасы Хан — Алланың жердегі елшісі дейді мақал. Бұл — биліктің қайнар көзі туралы ескі түсінік: ел билеу…
Ханға - хандық, биге - билік.
Негізгі мағынасы Ханға хандық, яғни ел басқару, сыртқы жаумен соғыс пен бітім, ал биге билік — дау шешу, әділ төрелік…
Ханда қырық кісінің ақылы бар.
Негізгі мағынасы Хан жалғыз адам болса да, оның бойында қырық кісінің ақылы бар деп есептелген. Мақал елдің басшыға…
Ханды кім сөкпейді?
Негізгі мағынасы Ханды кім сөкпейді дейді мақал, яғни басшыны жамандамайтын адам жоқ. Билікте отырған адамның әр ісі…
Ханды Құдай ұрғаны - халқымен жау болғаны.
Биді Құдай ұрғаны - билігі дау болғаны.
Биді Құдай ұрғаны - билігі дау болғаны.
Негізгі мағынасы Ханның басына түсетін ең үлкен сор — өз халқымен жауласу, бидің сорының белгісі — оның шығарған…
Хан екі айтса, қадірі кетеді,
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Негізгі мағынасы Хан екі айтса қадірі кетеді, қараша екі айтса ары кетеді деген сөз. «Екі айту» — бір айтқан сөзінен…
Хан жарлығынан қатын жарлығы күшті.
Негізгі мағынасы Ханның жарлығынан әйелдің жарлығы күшті дейді мақал. «Қатын» мұнда ескі мағынасында — әйел, жұбай…