Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
73.4K
Қаралым
332
Орташа
Сұрыптау:
Аллаға жағайын десең , азаның болсын ,
Қазыға жағайын десең , қазаның болсын.
Қазыға жағайын десең , қазаның болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуге ұнау, көңілін табу үшін белгілі бір нәрсең болуы керек деген ой…
Жақсы мұраптың соңынан су ереді,
Жаман мұраптың соңынан шу ереді.
Жаман мұраптың соңынан шу ереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы басшы, ұйымдастырушы не жөн білетін адам тұрған жерде іс те дұрыс жүретінін білдіреді…
Әділдікке жан құрбан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әділдік үшін адам өз жанын да қиюға дайын деген ойды білдіреді. Астарлы…
Батырдың атын жау шығарады,
Шешеннің атын дау шығарады.
Шешеннің атын дау шығарады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: батырдың кім екені шайқаста, жаумен бетпе-бет келгенде танылса, шешеннің…
Ханға - хандық, биге - билік.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр адамға өз орны, өз міндеті лайық дегенді білдіреді. Тура мағынасында ханға ел басқару…
Бекзаттан би қойсаң,
Ойлар тамағын.
Бейзаттан би қойсаң,
Білмес сабағын.
Жаманнан би қойсаң,
Ашпас қабағын.
Ойлар тамағын.
Бейзаттан би қойсаң,
Білмес сабағын.
Жаманнан би қойсаң,
Ашпас қабағын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел басқару, төрелік айту, басшылыққа адам таңдаудың маңызын ескертеді. Жақсы, бекзатты…
Қаңлыдан өзге хан болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — Қаңлы елінен шыққан адам ғана хан бола алады деген сөз. Астарлы мағынасы…
Ескі ханның ақылы жүрмес,
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен басқаруда ескірген тәсіл де, тәжірибесіз жаңа бұйрық та бірдей жүрмейтінін…
Әділін айтып, ағына тоқтайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шындықты жасырмай, әділ сөзге тоқтауды білдіреді. Адам бір іске баға бергенде, өз пайдасын…
Бар жақсыңды төреден аяма,
Арқаңды іргесіне таяма.
Арқаңды іргесіне таяма.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жақсы нәрсеңді, қолыңдағы бар асылыңды төрде отырған қонақтан немесе…
Сөзбен сөзді жуады,
Сабынмен бөзді жуады.
Сабынмен бөзді жуады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің де, істің де өзіне лайық құралы бар екенін аңғартады. Бір нәрсені тазарту үшін сабын…
Ханды Құдай ұрғаны - халқымен жау болғаны.
Биді Құдай ұрганы - билігі дау болғаны.
Биді Құдай ұрганы - билігі дау болғаны.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік иесінің ең үлкен қателігі — өз халқына қарсы шығуы екенін айтады. Хан да, би де елдің…
Әділдік - ана сүті.
Негізгі мағынасы «Әділдік - ана сүті» деген мақал әділдіктің адамға ең кішкентай кезден-ақ сіңуі керек қасиет екенін…
Хан - халқының ұлы,
Би - әділдік құлы.
Би - әділдік құлы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел басқарған адам мен би-шешеннің ең басты қасиетін айтады. Хан халықтан жоғары тұрған…
Заманақыр болғанда,
Пір мүриттерін іздейді.
Пір мүриттерін іздейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал дүниенің берекесі кетіп, тәртіп бұзылған шақта бұрын іздеп, сыйлайтын адамдарыңның өзі…
Төле бидей әділ жоқ,
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал Төле бидің ел ішіндегі ең әділ, ең турашыл би болғанын дәріптейді. «Әділ жоқ» дегені — оның…
Жұт болса ит семіріп,
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қиын-қыстау кезде кейбір әлсіз, пайдакүнем немесе бұрын үнсіз жүрген адамдардың аяқ астынан…
Қыдырып ішкен көженің қиюы жоқ,
Қыдырып айтқан биліктің керегі жоқ.
Қыдырып айтқан биліктің керегі жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қыдырып, бейберекет ішілген көженің дәмі мен реті болмайды; сол сияқты…
Хан істеген зұлымды,
Жан істемес өмірде.
Жан істемес өмірде.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: хан сияқты ең жоғарғы билікте тұрған адамның жасаған зұлымдығын қарапайым…
Дауды да, жауды да ақыл жеңеді.
Негізгі мағынасы Даулы мәселені де, сыртқы жауды да күшпен емес, ақылмен, сабырмен, дұрыс оймен жеңуге болады. Бұл…
Әкімнің көзінде болма,
Көңілінде бол.
Көңілінде бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — басшының көзінде көрініп, сырттай ғана байқалып жүрудің қажеті жоқ, ең…
Төренің иті төрде үреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік иесіне, мансапты адамға жақын жүргендердің даусы да, ісі де өзгеден биік көрінетінін…
Хан сыртынан жұдырық.
Негізгі мағынасы «Хан сыртынан жұдырық» деген мақалдың тура мағынасы — ханға қарсы ашық шықпай, сыртынан ғана жұдырық…
Күш есіктен кірсе,
Әділдік түндіктен шығады.
Әділдік түндіктен шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: үйге күшпен кірген нәрсе есіктен енеді, ал әділдік сол үйдің түндігінен…
Қожа бардағы күн қайда?
Негізгі мағынасы «Қожа бардағы күн қайда?» деген мақал бір нәрсенің не адамның қадірі бар кезде білінбей, ол жоғалғанда…
Патшасы ақынын іздеген ел бақытты,
Ақыны патшасын іздеген ел бақытсыз.
Ақыны патшасын іздеген ел бақытсыз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел басқарған патша мен сөз бастаған ақынның арақатынасы арқылы мемлекеттің берекесін…
Қылыштың міндеті - кесу,
Қолдың міндеті - шешу.
Қолдың міндеті - шешу.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өз міндеті, өз орны бар екенін білдіреді. Қылыштың қызметі — кесу, яғни күш…
Халқы жаманның биі азады,
Қатыны жаманның үйі азады.
Қатыны жаманның үйі азады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: халқы тәрбиесіз, берекесіз болса, ел ішіндегі би мен басшының да қадірі…
Дау арашасыз болмас.
Негізгі мағынасы «Дау арашасыз болмас» деген мақал кез келген жанжал, келіспеушілік өздігінен басылмайтынын білдіреді…
Жасыратын несі бар,
Жанұзақ би өліпті.
Жанұзақ би өліпті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреудің өмірден өткенін жасырмай айту. Астарлы мағынасы — шындықты…
Жасауылың тырна болса,
Күнің қиқуымен өтер.
Күнің қиқуымен өтер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер жасауылың, яғни күзетшің не жанашырың тырна сияқты болса, күнің оның…
Ханның ақысы болса,
Қараның қақысы бар.
Қараның қақысы бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да, қара да адам, екеуінің де өзіне тиесілі ақысы, яғни құқығы бар…
Куәсі бар сөздің дауасы бар.
Негізгі мағынасы Куәсі бар сөздің дауасы бар дегені — айтылған сөзге дәлел, айғақ болса, оның шындығын анықтап, дауын…
Дау төрт бұрышты,
Қамшы екі бұрышты.
Қамшы екі бұрышты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: дау-дамайдың, жанжалдың төрткүл тарапқа тарайтыны, ал қамшының екі қыры…
Қорыққан молда мешіттен ұзамайды.
Негізгі мағынасы Қорқақ адам өзіне қауіп төнеді деп ойлаған жерден ұзап шықпайды, тәуекелге бара алмайды. Бұл мақалдың…
Төре, төрем,
Өнегеңді көрем.
Өнегеңді көрем.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — төре, яғни ел ішіндегі беделді, текті адамға қарап, оның өнегесін көремін…
Тойда төрелік, ойында өрелік жоқ.
Негізгі мағынасы Той кезінде де, ойын-сауықта да бәрі тең, сондықтан ол жерде артық төрелік айтып, өзін жоғары қою…
Батырмен ұрыспа, бекпен тұрыспа.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — батыр адаммен жаға жыртыспа, ел басқарған бекпен қырқыспа деген ескерту…
Кеңес қылған ел азбас,
Кеңінен пішкен тон тозбас.
Кеңінен пішкен тон тозбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел болып ақылдасқан, көптің ойы бір жерге тоғысқан іс берік болады дегенді білдіреді. Тура…
Бидің жолы - ақ, судың жолы - сара.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бидің жүретін жолы ақ, яғни таза әрі ашық; судың жолы сара, яғни өз…
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.