Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
73.4K
Қаралым
332
Орташа
Сұрыптау:
Кемеші келсе, қайықшы судан шығар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: үлкен кеме келсе, шағын қайық оған кедергі болмай, су бетінен шетке…
Басқа бақ жарасады,
Батырға жақ жарасады.
Аталы ерден би туса,
Халық пайдасына жанасады.
Батырға жақ жарасады.
Аталы ерден би туса,
Халық пайдасына жанасады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әр нәрсе өз орнымен, өз сәнімен жарасады деген ойды білдіреді. Астарлы…
Хан - қазық, би - тоқпақ.
Негізгі мағынасы «Хан - қазық, би - тоқпақ» мақалы ел басқарудағы екі түрлі қызметтің мәнін көрсетеді. Хан…
Елшіге өлім жоқ.
Негізгі мағынасы «Елшіге өлім жоқ» деген мақалдың тура мағынасы — елшілікпен, бітім сөзбен жүрген адамға қастық…
Кеңесте кеңдік көп.
Негізгі мағынасы «Кеңесте кеңдік көп» деген мақал ақылдасып іс қылған жерде тарлық та, тұйықтық та болмайтынын…
Тоқтай біл, тауып айтқан мерген сөзге,
Демесін: «Сөз өте ме көргенсізге? »
Демесін: «Сөз өте ме көргенсізге? »
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, мөлшермен айту керегін ескертеді. Адам кейде ақиқатты да шектен шығып, дөрекі…
Ханның екі сөйлегені - өлгені.
Негізгі мағынасы «Ханның екі сөйлегені - өлгені» деген мақал басшы адамның сөзі бір, уәдесі берік болуы керек екенін…
Ойында өрелік жоқ,
Ханда төрелік жоқ.
Ханда төрелік жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ойын-сауықта, қалжың мен ермек үстінде терең ой мен биік салмақ болмайды…
Атты арбада көр,
Жігітті ордада көр.
Жігітті ордада көр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның немесе аттың шын қасиеті сырттай емес, іс үстінде танылатынын білдіреді. Аттың…
Биің қылаң болса, елің ылаң болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — егер ел басқаратын би әділ емес, мінезі күмәнді, сөзі мен ісі жөнсіз…
Көсем - қиында, шешен - жиында.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, елге басшылық ететін көсемнің де, сөз ұстайтын шешеннің де шын…
Жазыққа - жаза, айыпқа - әнжі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жазық істеген адамға жаза, айып істеген адамға сөгіс немесе тиісті шара…
Әділетті үйрену де бар,
Әділеттен жирену де бар.
Әділеттен жирену де бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділеттің адам өміріндегі орнын көрсетеді. Бір жағынан, адам әділдікті танып, оны үйреніп…
Шала молда шарық айтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал білімсіз, шала сауатты адамның өз шамасын білмей, орынсыз сөйлеуін, әсіре білгішсінуді…
«Шөк!» десе, түйе де шөгеді.
Негізгі мағынасы «Шөк!» десе, түйе де шөгеді» деген мақал сөздің ықпалы мен бұйрықтың күшін білдіреді. Тура мағынасында…
Әділетсіз ұлықтан,
Қайырымды би артық.
Қайырымды би артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: әділдігі жоқ, өз билігін ғана ойлайтын басшыдан қайырымды, елге жанашыр би…
Ит құтырса, иесін қабар,
Дау құтырса, биін табар.
Дау құтырса, биін табар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ашу қысқан ит өзін бағып-қаққан иесіне де шабуы мүмкін. Астарлы мағынасы…
Хан жарлығынан қатын жарлығы күшті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, әйелдің үй ішіндегі айтқаны кейде ханның жарлығынан да өтімдірек…
Соқырдан қарауыл қойсаң,
Елді жауға алдырар.
Наданнан би қойсаң,
Елді дауға қалдырар.
Елді жауға алдырар.
Наданнан би қойсаң,
Елді дауға қалдырар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал басшылыққа, жауапты іске білімсіз, көрегенсіз адамды қоюдың қауіпті екенін ескертеді. Тура…
Үлгісізден би қойсаң, үлгісі болмайды, Қаһарсыздан хан қойсаң, өсиеті болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билікке, ел басқаруға, төрелік айтуға лайық адамның ең алдымен үлгісі мен беделі болуы керек…
Әділ биде әзіл жоқ.
Негізгі мағынасы «Әділ биде әзіл жоқ» деген мақалдың тура мағынасы — би даулы істі қарағанда қалжыңға, жеңіл сөзге…
Ерегесте ентігіп,
Ел алдына түспе.
Ұстамын деп жең түріп,
Үлгісіз тон пішпе.
Ел алдына түспе.
Ұстамын деп жең түріп,
Үлгісіз тон пішпе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды дауға, егеске берілмеуге шақырады. Біреумен ұрысып, ашуға ерік берсең, өзің де…
Дананың ойы ортақ.
Негізгі мағынасы «Дананың ойы ортақ» деген мақалдың тура мағынасы — ақылы толысқан, көргені көп адамның ойы жеке бас…
Күшті есіктен кірсе,
Төре түндіктен шығады.
Төре түндіктен шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: күшті адам есіктен кірсе, төрде отырған төре түндіктен шығып кетеді…
Би болғаннан не пайда,
Халыққа көмек болмаса?
Шөлдегі оттан не пайда,
Халайық көшіп қонбаса?
Халыққа көмек болмаса?
Шөлдегі оттан не пайда,
Халайық көшіп қонбаса?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың түйіні — қызметтің, мансаптың, бар қабілеттің қадірі елге пайдасы тигенде ғана көрінеді…
Ақсақалды ауыл азбас.
Негізгі мағынасы «Ақсақалды ауыл азбас» деген мақал ауылдың, елдің берекесі сыйлы ақсақалдың сөзіне, ақылына…
Ақсақалдың назасына қалма,
Сақалының ағы ұрады.
Патшаның жазасына қалма,
Өзі ұрмаса, астындағы тағы ұрады.
Сақалының ағы ұрады.
Патшаның жазасына қалма,
Өзі ұрмаса, астындағы тағы ұрады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды үлкеннің көңілін қалдырмауға, әділетті биліктен сақ болуға үндейді. Ақсақалдың назасы…
Ердің ісі - келісу,
Ездің ісі - керісу.
Ездің ісі - керісу.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер азаматтың басты қасиеті — елмен, жұртпен тіл табысып, мәмілеге келе білу екенін…
Ханды кім сөкпейді?
Негізгі мағынасы «Ханды кім сөкпейді?» деген мақалдың тура мағынасы — хан деген ел басқаратын биік тұлғаны кімнің болса…
Дәлдеп атып жауды өлтір,
Дәлдеп айтып дауды өлтір.
Дәлдеп айтып дауды өлтір.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жауға қарсы да, дау-дамайға қарсы да нысананы дәл табу. Астарлы мағынасы…
Хан Құдай емес,
Қара қурай емес.
Қара қурай емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да адам, ол Құдай емес; қарапайым пенде де құр кеуіп тұрған қурай…
Тауып сөйлесең - күміссің,
Таппай сөйлесең - мыссың.
Таппай сөйлесең - мыссың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, ойлап айту керегін білдіреді. Адам тауып, дәл, қысқа әрі әсерлі сөйлесе, оның…
Өзі жаман туған шешесінен көреді,
Дау айта алмаған төрешіден көреді.
Дау айта алмаған төрешіден көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өз мінін түзеп, қателігін мойындаудың орнына, кінәні сырттан іздейтінін әшкерелейді…
Алдынан дау,
Артынан сөз кетпеген.
Артынан сөз кетпеген.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішінде аты шыққан, көптің көзіне түскен адам туралы айтады. Оның алдыңғы жағында да…
Ердің құнын:
жастың жайсаңы даулайды,
не көрінің шайтаны даулайды.
жастың жайсаңы даулайды,
не көрінің шайтаны даулайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер құны, яғни адам өмірінің, ар-намыстың және үлкен істің бағасы оңай шешілмейтінін…
Әділ кісіге әркім-ақ бажа.
Негізгі мағынасы «Әділ кісіге әркім-ақ бажа» деген мақал әділ, турашыл адамның бәріне бірдей жағымды болатынын…
Көпті жылатқан көп жүрмес.
Негізгі мағынасы Көпті жылатқан, яғни елдің, жұрттың көңілін түсіріп, зар қақсатқан адам ұзаққа бармайды. Мұнда тура…
Жаман би дауда алдырады.
Негізгі мағынасы Жаман би даудың түйінін тарқата алмайды, керісінше, істі ушықтырып, әділ шешімнің орнына әлсіздік…
Бектен белгі белге медет.
Негізгі мағынасы «Бектен белгі белге медет» деген мақалдың астарында ел ішіндегі беделді, сөзі өтімді адамның берген…
Хан ақымақ болса, халық күйзеледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал биліктегі адамның ақылы мен парасаты ел тағдырына тікелей әсер ететінін айтады. Хан — ел…
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.