Есіктен орын тапсаң, төрге озба.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға өз орнын білу, шама-шарқын тану, әдептен аспау керегін ескертеді. Тура мағынасында: есіктің тұсынан орын тапсаң, бірден төрге ұмтылма, яғни саған лайық орынға қанағат ет деген сөз. Астарлы мағынасы — үлкеннің алдын кеспе, өзіңді жоғары қойма, жұртқа сыйлы болу үшін кішіпейілдік керек. Кішілік бар жерде ғана қадір артады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «есіктен орын» — төменірек, шеткері тұс, ал «төр» — ең құрметті, ең сыйлы орын. Осы қарама-қарсы образдар адамның мінезін көрсетеді: біреуі қарапайымдықты, екіншісі орынсыз өрлеуді білдіреді. Қазақ танымында төрге шығу — үлкен құрмет, сондықтан бұл сөз орынсыз талпынуды емес, әдеп пен тәртіпті сақтауды меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал қызметте, оқу орнында немесе көпшілік ортада өз орнын білмей, шектен тыс паңданатын адамға қатысты айтылады. Мысалы, жаңа жұмысқа келген адам тәжірибелі қызметкерлердің сөзін бөлмей, алдымен үйреніп, содан кейін ғана пікір айтса, сол — мақалдың мәніне сай мінез. Кішіпейіл адамды жұрт та тез қабылдайды.