Батыр мың қол бастайды,
Шешен тар жерде сөз бастайды.
«Батыр мың қол бастайды, Шешен тар жерде сөз бастайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал елдің екі тірегін қатар қояды: соғыста мың адамдық жасақты бастайтын батыр мен қиын, шешуші сәтте сөз бастайтын шешен. Әрқайсысының өз майданы бар: батыр қаруымен, шешен сөзімен елді қорғайды. Тар жер — дау, жанжал, келіссөз сияқты шиеленіскен, бір сөзге бәрі тәуелді болған сәт. Мақал сөз өнерін батырлықпен тең қойып, ақылды сөздің қаруға бергісіз күшін мойындайды: кейде бір ауыз сөз мың әскердің ісін атқарады.
Образдар мен теңеулер
Қол — бұл жерде әскер, жасақ: мың қол — мың адамнан тұратын жасақ. Шешен — сөзге жүйрік, дауды сөзбен шешетін адам; қазақ тарихында билер ел тағдырын сөзбен шешкен. Тар жер — тура мағынасында қысылтаяң орын, ауыспалы мағынада қиын, шешуші сәт. Бастау етістігі екі жолда қайталанып, екі түрлі көшбасшылықты байланыстырады: бірі әскерді, бірі сөзді бастайды. Мың мен тар — кеңдік пен тарлықтың қарсылығы да байқалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды сөзге шебер адамды мақтағанда, оны батырға теңеп айтады; әр адамның өз өнерімен елге қызмет ететінін түсіндіргенде де қолданады. Мектепте шешендік өнер, билер туралы сабақта жиі айтылады. Интонациясы — құрмет, байсалды ой. Мысалы, жиналыста дауды бір ауыз сөзбен шешкен ақсақал туралы: «Шешен тар жерде сөз бастайды деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жер дауы қызып, екі жақ ұрысуға таяғанда, бір қарияның ақылды сөзінен кейін бәрі тынышталғанда, жастар осы мақалды еске алады.
— Мектептегі дебат турнирінде командасын жеңіске жеткізген оқушыны мұғалімі осы мақалмен құттықтайды.
Sheshen tar jerde sóz bastaıdy.