«Орақ ауызды, от тілді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ауызы орақтай, тілі оттай — сөзге шешен, ойы өткір, сөзі жалындап тұратын адам туралы айтылады. Мұндай адам дауда қарсыласын сөзбен қиып түседі, айтқаны тыңдаушыны қыздырып, ойына от береді. Тіркес негізінен мадақ: шешендерді, билерді, ақындарды, айтыскерлерді сипаттау үшін қолданылады. Кейде тілі ащы, сөзімен жаралайтын өткір адам туралы сақтанып айтылуы да мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Орақ — шөп пен астық оратын қисық, өткір құрал: бір сілтегенде көп сабақты қиып түседі. Ауызды орақпен теңеу сөздің кескілеп, тура мақсатқа тиетінін көрсетеді. От — жалын, қызу; отты тіл тыңдаушыны жандандырады, кейде күйдіреді. Дала мәдениетінде сөз қаруға теңелген, шешендік ерлікпен қатар бағаланған. Екі теңеу қатар келіп, бірі — өткірлікті, бірі — қызулықты білдіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тіркесті шешен, сөзге жүйрік адамды сипаттағанда, айтыскерді, шешенді мақтағанда айтады. Мысалы, айтыстан кейін жұрт жеңімпаз ақын туралы: «Орақ ауызды, от тілді жігіт екен», — дейді. Тойда тапқыр асабаны да осылай мақтайды. Ұрысқақ, балағат сөйлейтін адамға бұл мақтау жараспайды: мұнда шешендік бағаланады, дөрекілік емес.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдық айтыста жас ақын қарсыласын бір шумақпен тоқтатқанда, алдыңғы қатардағы ақсақал: «Орақ ауызды, от тілді!» — деп дауыстап жіберді.
— Сот залында қорғаушы ауыл шаруасының ісін шебер дәлелдеп, жеңіп шықты. Үйге қайтқан шаруа оны туыстарына осы тіркеспен сипаттады.