«Азған елге жазған би болады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдағы «жазған» сөзі «түзеткен» емес, «адасқан, қателескен, бейшара» деген мағынада тұр: «жазу» етістігінің көне мағынасы — жаңылу, жолдан таю. Тура мағынасы: азғындаған, берекесі кеткен елге сол елдің өзіндей адасқан, әділдігі кем би келеді. Астарлы мағынасы — басшы мен халық бір-бірінің айнасы. Ел өзі адалдықтан, тәртіптен айырылса, оның ішінен шығып, оған төрелік айтатын адам да сондай болады. Бұл «қандай халық болса, сондай басшы» деген ойдың қазақша айтылуы. Мақал жауапкершілікті тек жоғарыдағыларға артпай, елдің өзіне де қайтарады.
Образдар мен теңеулер
«Азған ел» — ынтымағы ыдыраған, жақсыны жамандан айырмайтын, адалдықтан тайған қауым. «Би» — қазақ қоғамында дау шешетін, әділдіктің өлшемі саналатын тұлға. Әділдіктің иесі болуға тиіс бидің өзі «жазған» болуы — қоғамдағы дерттің тамырдан басталатынын көрсетеді. «Азған» мен «жазған» сөздерінің ұйқасы ойды есте қаларлық етеді: бірі екіншісінің жалғасы.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал ұжымға, ауылға, қоғамға қатысты айтылады: адамдар әділетсіздікке үйреніп, парақорлыққа көз жұма бастаса, басшылыққа да сондай адамдар келеді. Мысалы, тұрғындар өз өкілін іскерлігіне емес, таратқан сыйлығына қарап таңдаса, кейін одан әділ шешім күтудің өзі қиын. Мақал әр адамды өз ортасының сапасына үлес қосуға шақырады.