Тілі жеткенше сөйлеген - шешен,
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам сөзінің де, ісінің де өз өлшемі болатынын білдіреді. Тілі жеткенше сөйлеген адам ойына келгенін айтып қана қоймай, ойын ұтымды жеткізсе, ол шешендікке жақындайды. Ал қолы жеткенше нұсқаған адам — тек айтумен шектелмей, өзі жол көрсетіп, ісімен үйрететін көсем. Яғни, шынайы бедел сөзден емес, сөз бен істің үйлесімінен туады. Мақал бос көпсінуді емес, орнымен сөйлеуді және нақты бағыт беруді қадірлейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тіл» — адамның ойы, сөзі, шешендігі. «Қол» — ісі, әрекеті, ықпалы. «Жеткенше» деген тіркес адамның шама-шарқын, мүмкіндігін аңғартады: әркім өз қабілетіне сай сөйлеп, сай әрекет етуі керек. «Шешен» сөзі әдемі сөйлейтін, ойын жүйелі жеткізетін адамды білдірсе, «көсем» — елді соңынан ерте алатын, жол нұсқайтын тұлға. Осы екі бейне бір-бірін толықтырып тұр: жақсы сөз бен пайдалы іс қатар жүргенде ғана адам қадірлі болады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ұстазға, басшыға, ата-анаға, тіпті әр адамға қатысты айтылады. Мысалы, сынып жетекшісі тек ақыл айтып қоймай, оқушыға нақты жоспар жасап берсе, өзі үлгі көрсетсе — сол көсемдікке жатады. Ал әлеуметтік желіде көп сөйлеп, іс жүзінде жауап бермейтін адамға бұл мақал ескерту болады.
Qoly jetkenshe nusqaǵan - kósem.