Батырды шешен аттан түсіріпті.
«Батырды шешен аттан түсіріпті.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Шешен сөзімен батырды аттан түсіріпті дейді: қылыш пен найзаға жеңдірмеген ер ақылды, орынды сөзге тоқтаған. Атқа мінген батыр — ашулы, шабуылға дайын күш; оның аттан түсуі — райынан қайтып, бітімге келуі, сөз тыңдауға көнуі. Мақал сөздің күштен басым түсетінін айтады: қаһарлы адамды да тапқыр, әділ сөз тоқтатады. Ел ішіндегі көп қақтығыс найзамен емес, шешеннің бір ауыз сөзімен басылған.
Образдар мен теңеулер
Ат үстіндегі батыр — көшпелі өмірдегі ең айбынды бейне: ол жорыққа, кек алуға аттанған. Аттан түсу — сыйлы адамға сәлем беру, келісімге отыру, соғысты тоқтату белгісі. Шешен мен батыр қарсы қойылған: бірінің қаруы — тіл, бірінің қаруы — білек. «Түсіріпті» етістігі аңыз айтқандай естіледі, бұрын болған бір оқиғаны еске алғандай әсер береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды дәлелі күшті сөздің ашулы адамды тоқтатқанын көргенде айтады. Ашуға мінген адамды сабырға шақырған кісіні мақтағанда да қолданылады. Таңдану, риза болу реңкі бар. Мысалы, жанжалға дайын тұрған жігіттерді бір ақсақал бірер сөзбен бітістіргенде: «Батырды шешен аттан түсіріпті деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Көкпардан кейін екі ауылдың жігіттері төбелеске шақ қалғанда, қарт ұстаз бір-екі сөзбен оларды бітістіреді; жұрт «Батырды шешен аттан түсіріпті» дейді.
— Ашуланған көрші шекара дауымен қақпаға келгенде, әже оны шайға шақырып, жайлап сөйлесіп, райынан қайтарады.