Шын би сөзіне бағады,
Сұм би көзіне бағады.
«Шын би сөзіне бағады, Сұм би көзіне бағады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Шын би даугерлердің сөзіне, дәлеліне қарап үкім айтады; сұм би олардың көзіне, яғни кім екеніне, бай ма, кедей ме, не беретініне қарайды. Көзге қарау — адамның беделінен, қабағынан, сыйынан үміт күту. Мақал әділ сот пен жағымпаз соттың айырмасын бір сөзбен ашады: біреуі істің мәнін тыңдайды, екіншісі адамның мәртебесін өлшейді. Кейде бірінші жолды басқаша да түсінеді: шын би өз сөзіне, берген уәдесіне берік.
Образдар мен теңеулер
Сөз бен көз — дыбысы жақын, ұйқасты жұп. Сөз — даудың өзегі: қазақтың дәстүрлі сотында екі жақ шешендерін шығарып, дәлел айтысқан. Көз — адамның сырты, қарап тұрып ниетін, сыйын, күш-қуатын сезетін мүше. «Бағады» етістігі мал бағу сияқты ұзақ, мұқият назарды білдіреді: би бір нәрсеге үнемі көз салып, соған қарап шешеді. Шын мен сұм қарсы қойылып, бидің екі бейнесі бір-біріне айна болады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал біреуді ісіне емес, лауазымына, байлығына, туыстығына қарап бағалаған кезде айтылады. Мұғалім сыныптағы дауды шешкенде, жаттықтырушы ойыншыларды іріктегенде, ата-ана балаларының таласына төрелік еткенде осы мақалды еске алады. Әдетте сын, ескерту реңкімен айтылады. Мысалы: «Шын би сөзіне бағады, сұм би көзіне бағады — кімнің баласы екеніне емес, не істегеніне қарайық».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда екі сатушы таласып, меңгеруші біреуінің туысы екені белгілі болғанда, көпшілік «Сұм би көзіне бағады» деп наразылық білдіреді.
— Аудандық домбыра байқауында қазылар жеңімпазды ата-анасының атағына қарап таңдағанда, ұстаз мақалды айтып, әділ бағалауды талап етеді.
Sum bı kózine baǵady.