Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.

Негізгі мағынасы

Би бола алмасаң, оған өкінбе, би түсетін үй бол дейді. Бұрын би ел аралағанда кез келген үйге емес, сыйлы, береке-ырысы бар, кісі күте білетін шаңыраққа түскен. Ондай үйдің иесі өзі билік айтпаса да, елдің құрметін көреді: ақсақалдар сол үйде бас қосып, дау сол үйде шешіледі. Мақал әр адамның биікке шыға бермейтінін мойындайды, бірақ кішілікке мойынсұнбауды үйретеді: атақ-лауазымың болмаса да, адалдығың мен қонақжайлығыңмен құрметке ие бол.

Образдар мен теңеулер

Бір сөз екі түрлі қолданылған: алғашқыда «би бол», екіншісінде «би түсетін үй бол». Би түсу — сыйлы қонақтың үйге қонуы. Көшпелі өмірде үлкен қонақ қай үйге түссе, ол үйдің абыройы артқан: үй иесі мал сойып, дастарқан жайып, ауыл ақсақалдарын шақырған. Үй мұнда тек киіз үй емес, отбасы, шаңырақ, ұрпақтың ұясы. «Болмасаң болма» деген жеңіл айтылған тіркес мақалға жылы, тұрмыстық рең береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды атақ-абырой қуып, қолы жетпеген соң көңілі түскен адамға жұбату ретінде айтады. Ата-ана балаларына үлкен лауазым болмаса да, үйің берекелі, есігің ашық болсын деп ақыл айтқанда қолданады. Бірақ оны біреудің талабын басу үшін, «қонақ күтумен шектел» деген мағынада айтса, қате естіледі. Мысалы: «Депутат болмасаң болма, би түсетін үй бол — ауылдың сыйлы адамдары сенің үйіңе жиналсын».

Қолданылу жағдаяттары

— Аудандық сайлауда өтпей қалған ағасына қарындасы шай құйып отырып, «Би болмасаң болма, би түсетін үй бол» деп көңілін көтереді.
— Ауыл шетінен жаңа үй салған жас отбасына әжесі бата беріп, шаңырақтарына сыйлы адамдар түсіп жүрсін деп мақалды айтады.