Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
73.4K
Қаралым
332
Орташа
Сұрыптау:
Әлділігіңе сенбе, әділдігіңе сен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға күш-қуатқа, дәулетке не сыртқы беделге тым сеніп кетпеуді ескертеді. «Әлділігің»…
Жазалы ұрының бір беті қара,
Жазалы айғақтың екі беті қара.
Жазалы айғақтың екі беті қара.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ұры да, айғақ та істің ақ-қарасын өзгертпей, шындық алдында жауап береді…
Басы ауырған бақсыға барады,
Даулы жақсыға барады.
Даулы жақсыға барады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам басына іс түскенде, ақыл-кеңесі мен беделі бар, ісі әділ, сөзі өтімді кісіден жәрдем…
Тентек қашса, биі бар,
Ұры қашса, үйі бар.
Ұры қашса, үйі бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тентек адам қашса да, барып паналайтын биі, ұры қашса да, тығылатын үйі…
Жауды қара қашырды,
Батыр атағын Барақ алды.
Батыр атағын Барақ алды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жауды қуып, қорқытып қашырған бір адам бар, ал батыр деген атақты басқа…
Ханның тілін
халқы алар, қатыны алмас.
халқы алар, қатыны алмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: хан не айтса да, оны ең алдымен халқы қабылдайды, ал өз әйелі бірден…
Ойсызды би сайласаң, тәкаппар етесің.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ойы таяз, парасаты жетілмеген адамды би етіп сайласаң, ол қызметтің…
Бір дауда екі күнә жоқ,
Бір істе екі жаза жоқ.
Бір істе екі жаза жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал істің салдары мен жауапкершілігі бір екенін білдіреді. Бір дауда адам бір қателікке екі рет…
Оң сөз өзен тоқтатар.
Негізгі мағынасы «Оң сөз өзен тоқтатар» деген мақал жақсы, орынды, жылы сөздің күші өте зор екенін білдіреді. Тура…
Қиыстырып қаласаң, отың жанар,
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, дәлелмен, ретімен айту керегін меңзейді. Бір істі дұрыс ұйымдастырсаң, нәтиже…
Төрешіден қалмайды,
Айтушыдан қалады.
Айтушыдан қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір іске төреші, куә не бағалаушы қалай үкім айтса, соған ілескен сөз…
Айқай әділдіктің белгісі емес.
Негізгі мағынасы Айқайлап сөйлеу әділдікке жетелемейді, керісінше ақиқаттың салмағын төмендетуі мүмкін. Мақалдың тура…
Сөзді сөзбен ұста,
Қашағанды құрықпен ұста.
Қашағанды құрықпен ұста.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзге сөзбен, ойға оймен жауап беру керек дегенді білдіреді. Адамды бірден күшпен емес…
Елек сұрап барып ерге шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені сұрап барған адам елек алып, бос қайтпай, керегін тауып шығады…
Аузынан мәйегі түскен.
Негізгі мағынасы «Аузынан мәйегі түскен» деген тіркес сөзі өте жұғымды, мазмұны терең, айтқаны өтімді адамға қатысты…
Би болған адам ақырып бола ма?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: би болған адам айқайлап, дөрекі сөйлеп, өктемдік көрсете ме деген сұрақ…
Патша бере алмаған ақылды ойшыл берер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бір нәрсені патша сияқты ең құдіретті адам да бере алмауы мүмкін…
Байлаусыз шешен берекесіз сөз айтады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің де, шешендіктің де өз тәртібі мен байлауы болу керек дегенді білдіреді. Тура мағынада…
Дауды шешен бітірмейді, шебер бітіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің өзі ғана дауды тоқтатпайтынын, ал істің жөнін білетін, тәжірибелі адам ғана жанжалды…
Бек болмаған бек болса,
Таяқ кетпес басыңнан.
Таяқ кетпес басыңнан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билікке, қызметке не беделге лайық болмаған адам жоғары орынға шықса, оның ісі де, мінезі де…
Бай тамырлас, би құлақтас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал байлық пен билік иелерінің бір-біріне жақын, мүдделес болатынын аңғартады. Тура мағынасында…
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.