Би - шешендік туралы — 3-бет 221
Сұрыптау:
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Екі елді татуластыру да, жауластыру да арадағы хабаршыға байланысты. Елші сөзді әдеппен, ақылмен…
Елек сұрап барып ерге шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені сұрап барған адам елек алып, бос қайтпай, керегін тауып шығады…
Ел ұстама, ел ұстасаң, кек ұстама.
Негізгі мағынасы Ел басқаруға ұмтылма, ал егер ел басқаратын болсаң, кек сақтама дейді. Билік — ауыр жүк: оны алған…
Елшіге өлім жоқ.
Негізгі мағынасы «Елшіге өлім жоқ» деген мақалдың тура мағынасы — елшілікпен, бітім сөзбен жүрген адамға қастық…
Елшісіне қарап елін таны.
Негізгі мағынасы Елші — бір елдің атынан басқа елге сөз жеткізуге, келісім жасауға жіберілген адам. Ол қалай сөйлесе…
Күнде бір мақал
«Би - шешендік туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Ер басына жау келсе,
Ерлігі кетер басынан.
Би басына дау келсе,
Билігі кетер басынан.
Ерлігі кетер басынан.
Би басына дау келсе,
Билігі кетер басынан.
Негізгі мағынасы Ердің ерлігі де, бидің билігі де бөтеннің ісінде жарқырайды. Жау өз басына төнгенде ер сасып, ерлігін…
Ердің ісі - келісу,
Ездің ісі - керісу.
Ездің ісі - керісу.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер азаматтың басты қасиеті — елмен, жұртпен тіл табысып, мәмілеге келе білу екенін…
Ердің құнын:
жастың жайсаңы даулайды,
не көрінің шайтаны даулайды.
жастың жайсаңы даулайды,
не көрінің шайтаны даулайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер құны, яғни адам өмірінің, ар-намыстың және үлкен істің бағасы оңай шешілмейтінін…
Ерегесте ентігіп,
Ел алдына түспе.
Ұстамын деп жең түріп,
Үлгісіз тон пішпе.
Ел алдына түспе.
Ұстамын деп жең түріп,
Үлгісіз тон пішпе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды дауға, егеске берілмеуге шақырады. Біреумен ұрысып, ашуға ерік берсең, өзің де…
Ер қазынасы - жүрген із.
Ел қазынасы - көне көз.
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Ел қазынасы - көне көз.
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үш түрлі қазынаны қатар бағалайды: ердің қазынасы — артында қалған ізі, елдің қазынасы…
Есіктен орын тапсаң, төрге озба.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға өз орнын білу, шама-шарқын тану, әдептен аспау керегін ескертеді. Тура мағынасында…
Есім ханның ескі жолы,
Қасым ханның қасқа жолы.
Қасым ханның қасқа жолы.
Негізгі мағынасы Мақалда қазақ хандығының екі белгілі заң жолы аталады. «Қасым ханның қасқа жолы» — Қасым хан тұсында…
Ескі мешітке көкек азаншы,
Есі кеткен ауылға есек азаншы.
Есі кеткен ауылға есек азаншы.
Негізгі мағынасы Ел тастап кеткен ескі мешітте азан шақыратын адам жоқ, оның орнына көкек шақырады. Есінен адасқан…
Ескі ханның ақылы жүрмес,
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Негізгі мағынасы Мақал билік ауысқан сәттегі берекесіздікті суреттейді. Ескі ханның уақыты өтті, оның ақылы мен сөзін…
Жазалы ұрының бір беті қара,
Жазалы айғақтың екі беті қара.
Жазалы айғақтың екі беті қара.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ұры да, айғақ та істің ақ-қарасын өзгертпей, шындық алдында жауап береді…
Жазыққа - жаза, айыпқа - әнжі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жазық істеген адамға жаза, айып істеген адамға сөгіс немесе тиісті шара…
Жақсылықтың үлгісі -
Жанып тұрған шамдай.
Шешеннің сөзі -
Ағып тұрған балдай.
Жанып тұрған шамдай.
Шешеннің сөзі -
Ағып тұрған балдай.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамның ісі мен сөзінің айналаға жарық, жылу беретінін айтады. Жақсылықтың үлгісі…
Жақсы мұраптың соңынан су ереді,
Жаман мұраптың соңынан шу ереді.
Жаман мұраптың соңынан шу ереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы басшы, ұйымдастырушы не жөн білетін адам тұрған жерде іс те дұрыс жүретінін білдіреді…
«Жақсымын» деп мақтанба, халық айтпай, «Батырмын» деп мақтанба, барып қайтпай.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды өз ісіне өзі баға беріп, орынсыз мақтанудан сақтандырады. «Жақсымын» деп айту аз…
Жаман би дауда алдырады.
Негізгі мағынасы Нашар би дауда өз жағын ұтқызады, жеңіліп, айыпты жақ болып шығады. Бұрын ру мен ру арасындағы дауда…
Жасауылың тырна болса,
Күнің қиқуымен өтер.
Күнің қиқуымен өтер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер жасауылың, яғни күзетшің не жанашырың тырна сияқты болса, күнің оның…
Жасы кішіні ақылы асса аға тұт.
Негізгі мағынасы Жасы өзіңнен кіші болса да, ақылы асып тұрса, оны ағадай сыйла дейді. Қазақ салтында жасы үлкенге…
Жасыратын несі бар,
Жанұзақ би өліпті.
Жанұзақ би өліпті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреудің өмірден өткенін жасырмай айту. Астарлы мағынасы — шындықты…
Жауды қара қашырды,
Батыр атағын Барақ алды.
Батыр атағын Барақ алды.
Негізгі мағынасы Жауды қуып шыққан — қатардағы қарапайым жұрт, ал «батыр» деген даңқ Барақ деген бір кісіге бұйырды…
Жеті атасы би болған
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Негізгі мағынасы Жеті атасы би болған адам жеті жұрттың қамын жейді, яғни бүкіл елдің қамын ойлайды; бұрын би болмаған…
Жүзден біреу - шешен,
Мыңнан біреу - көсем.
Мыңнан біреу - көсем.
Негізгі мағынасы Жүз адамның ішінен біреуі ғана шешен шығады, ал мың адамның ішінен біреуі ғана көсем шығады дейді…
Жүздің көркі - сақал,
Сөздің көркі - мақал.
Сөздің көркі - мақал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы көріністің де, ойдың да өз сәні болатынын айтады. Жүзге сақал жарасқандай, сөзге…
Жұт болса ит семіріп,
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Негізгі мағынасы Жұт жылы мал қырылғанда ит өлексеге тойып семіреді де, иесіне ырылдап, айбат шегеді. Дау көбейгенде би…
Заманақыр болғанда,
Пір мүриттерін іздейді.
Пір мүриттерін іздейді.
Негізгі мағынасы Әдетте шәкірт ұстазын іздейді, мүрит пірге барып, оның алдында бас иеді. Мақал заманақыр таянғанда бұл…
Ине көзінен сынады,
Шешен сөзінен сынады.
Шешен сөзінен сынады.
Негізгі мағынасы Иненің ең нәзік жері — көзі, шешеннің ең нәзік жері — сөзі. Иненің көзі — жіп өтетін тесік, ол сынса…
Ит құтырса, иесін қабар,
Дау құтырса, биін табар.
Дау құтырса, биін табар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ашу қысқан ит өзін бағып-қаққан иесіне де шабуы мүмкін. Астарлы мағынасы…
Кемеші келсе, қайықшы судан шығар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: үлкен кеме келсе, шағын қайық оған кедергі болмай, су бетінен шетке…
Кеңес қылған ел азбас,
Кеңінен пішкен тон тозбас.
Кеңінен пішкен тон тозбас.
Негізгі мағынасы Ақылдасып іс қылған ел азып-тозбайды, кең пішілген тон тозбайды деп, екі суретті қатар қояды. Тонды…
Кеңесте кеңдік көп.
Негізгі мағынасы Кеңесте, яғни ақылдасқан жерде кеңдік мол: ой кеңейеді, шешімнің жолы көбейеді, адамдар бір-біріне…
Керуенбасы білікті болса, түйе азбайды;
Қолбасы білікті болса, сарбазы азбайды.
Қолбасы білікті болса, сарбазы азбайды.
Негізгі мағынасы Керуенбасы білікті болса, түйелер жолда азып-тозбайды; қолбасы білікті болса, сарбаздары қырылмайды…
Киіз кімдікі болса, білек сонікі,
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — киіз кімнің меншігі болса, оны көтеріп, пайдалану да соған тиесілі; ауыз…
Көпке сөзің ұнаса - шешендіктің белгісі ,
Көп ішінде сөйлеген - көсемдіктің белгісі.
Көп ішінде сөйлеген - көсемдіктің белгісі.
Негізгі мағынасы Сөзің көпшілікке ұнаса — бұл шешендігіңнің белгісі; көп адамның ортасында сөйлей алсаң — бұл…
Көп сөйлейді залым би,
Аз сөйлейді әділ би.
Аз сөйлейді әділ би.
Негізгі мағынасы Әділ би көп сөйлемейді: дауды тыңдап, шындықты таразылап, бір-екі ауыз сөзбен кесіп айтады. Залым би…
Көпті жылатқан көп жүрмес.
Негізгі мағынасы Көп адамды жылатқан, елге зұлымдық жасаған кісі ұзақ жүрмейді: оның билігі де, бағы да тез бітеді…
Көп шуылдақ не табар,
Билемесе бір кемел.
Билемесе бір кемел.
Негізгі мағынасы Көп адам жиналып, у-шу көтергенмен, оларды бір ақылды, кемеліне келген адам басқармаса, ешнәрсе…