Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
73.4K
Қаралым
332
Орташа
Сұрыптау:
Шын би сөзіне бағады,
Сұм би көзіне бағады.
Сұм би көзіне бағады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал нағыз бидің әділдікке, ақиқатқа сүйеніп шешім айтатынын білдіреді. Ал сұм, пиғылы бұзық би…
Теңгелі жерде теңдік жоқ.
Негізгі мағынасы Теңгелі жерде теңдік жоқ деген сөздің тура мағынасы — ақша бар жерде әділдік әлсірейді, байлық…
Шешен - көптің анасы.
Негізгі мағынасы «Шешен - көптің анасы» деген мақал сөзге ұста, ойы жүйрік, тілі орамды адам көпке пайдасын тигізеді…
Әділет тілесе, атаңның да айыбын айт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділдіктің бәрінен биік тұруы керегін айтады. Егер адам шын әділдік іздесе, туыстыққа…
Екі жеп, биге шыққан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал пайдакүнем, айлакер адамды әжуалайды. Тура мағынасында «екі рет пайда көріп, соның арқасында…
Көп сөйлейді залым би,
Аз сөйлейді әділ би.
Аз сөйлейді әділ би.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: залым, яғни әділетсіз би көп сөйлейді, ал әділ би аз сөйлейді. Астарлы…
Қансоқта жеген ит тоймайды,
Пара алған би оңбайды.
Пара алған би оңбайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адал емес жолмен тапқан нәрсенің берекесі болмайтынын айтады. Тура мағынасында қанға…
Үркер - жұлдыздардың ағасы.
Негізгі мағынасы Үркер — қазақ танымында ерекше қадірлі шоқжұлдыз. Бұл мақалдың тура мағынасы: Үркер аспандағы…
Сөзге сөз келгенде сөйлемесе,
Сөздің анасы өледі.
Сөздің анасы өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз тартысы, пікір алмасу, уәж айту орнында үндемей қалудың зиянын білдіреді. Тура мағынада…
Бай бастас,
Би құлақтас,
Батыр қандас.
Би құлақтас,
Батыр қандас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішіндегі әр адамның өз орны, өз міндеті бар екенін білдіреді. Бай — дәулетімен, би…
Төбе би төрде өледі,
Ит ошақтың басында өледі.
Ит ошақтың басында өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өмірдегі орны мен беделі қандай болса, соңғы тағдыры да соған сай болатынын…
Әділ кісі өзіне қатты, өзгеге тәтті.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділ, турашыл адамның өзіне талапты, тәртіпті болатынын білдіреді. Ол алдымен өз мінін…
Би болар жігіттің,
Төбеде болар жұмысы.
Мерген болар жігіттің
Жебеде болар жұмысы.
Төбеде болар жұмысы.
Мерген болар жігіттің
Жебеде болар жұмысы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігіттің қабілеті мен бағыты оның ісінен-ақ көрінетінін айтады. Нағыз би болуға лайық адам…
Туғанына бұрғаны,
Биді Құдай ұрғаны.
Биді Құдай ұрғаны.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: би өзіне туыс, жақын адамға қарай бұрса, яғни әділ үкімнен ауытқыса, оның…
Ер басына жау келсе,
Ерлігі кетер басынан.
Би басына дау келсе,
Билігі кетер басынан.
Ерлігі кетер басынан.
Би басына дау келсе,
Билігі кетер басынан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер адамның да, ел басқаратын бидің де шынайы сыналатын кезі қиындық үстінде болатынын…
Әділ би халық үшін,
Залым би құлқын үшін.
Залым би құлқын үшін.
Негізгі мағынасы Бұл мақал биліктің, төреліктің адам үшін емес, ел үшін қызмет етуі керегін айтады. Әділ би жұрттың…
Әділдіксіз қайыр жоқ.
Негізгі мағынасы Әділдік жоқ жерде шын береке де, тұрақты игілік те болмайды. Бұл мақал тура мағынасында бір істің әділ…
Хан - қанау, тон - тонау.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билікке ие болған адамның бәрі бірдей әділ бола бермейтінін, кейде хан-сұлтанның қара…
Қыңыр көшіп бай болмай-ақ қой,
Қисық сөйлеп би болмай-ақ қой.
Қисық сөйлеп би болмай-ақ қой.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды орынсыз қырсықтықтан, теріс мінезден және қисық сөзден сақтандырады. Тура…
Атаңның құлы болса да,
Әділдікке басыңды и.
Әділдікке басыңды и.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды тегі мен дәрежесіне қарамай, әділдікті бәрінен жоғары қоюға үндейді. Тіпті біреудің…
Өтпес жарлық - байға қорлық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер жарлық, бұйрық не кесім іске аспай, орындалмаса, ол бай адамға да…
Көш басшысы - бәйбіше.
Негізгі мағынасы «Көш басшысы - бәйбіше» деген мақалдың тура мағынасы — көшіп-қону кезінде көштің алдындағы бағытты…
Ақын ғаріп емес пе,
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзге де, іске де әділ қарауды ескертеді. Ақын шын бағаланбай, жалған мақтауға сүйенсе, оның…
Хан қасында уәзір білгіш болса,
Қара жерде кеме жүргізеді.
Қара жерде кеме жүргізеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билеушіге не басшыға ақылды, тәжірибелі, көреген кеңесші серік болса, ең қиын істің өзін де…
Топтан озған - шешен,
Көптен озған - көсем.
Көптен озған - көсем.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көптің ішінен озып шығу — жай ғана алға шығу емес, ерекше қабілет пен…
Жақсылықтың үлгісі -
Жанып тұрған шамдай.
Шешеннің сөзі -
Ағып тұрған балдай.
Жанып тұрған шамдай.
Шешеннің сөзі -
Ағып тұрған балдай.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамның ісі мен сөзінің айналаға жарық, жылу беретінін айтады. Жақсылықтың үлгісі…
Әділсіз болса, би оңбас,
Әйелсіз болса, үй оңбас.
Әйелсіз болса, үй оңбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі ойды қатар айтады. Біріншісі: би әділ болмаса, ел ісі түзелмейді, өйткені би — дауды…
Құл жиналып бас болмас,
Құм жиналып тас болмас.
Құм жиналып тас болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: құлдан жиналған көпшілік те, құмнан құралған үйінді де бірден басшылық не…
Барымта қайтыс болмай,
Дау айтыс болмайды.
Дау айтыс болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішіндегі дау-дамай мен тартыс күшпен, өшпенділікпен тоқтамайтынын меңзейді. Тура…
Жеті атасы би болған
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жеті атасы бойы би болған адам ел ісіне ерте араласып, жұрттың жағдайын…
Аталы сөз атан түйеге татиды.
Негізгі мағынасы Аталы сөз дегеніміз — терең ойдан туған, өмір тәжірибесіне сүйенген, салмақты да орынды айтылған сөз…
Шешілмеген шиені
Тырнақ шешпес, тіл шешер.
Тырнақ шешпес, тіл шешер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйінделіп, шешілмей тұрған шиді тырнақпен аша алмайсың, оны тілмен, яғни…
Таразы тура сөйлейді.
Негізгі мағынасы Таразы тура сөйлейді деген мақалдың тура мағынасы — өлшеу құралы заттың салмағын дәл көрсетеді, яғни…
Ақкөңілден би қойсаң,
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділдік пен адалдықтың құнын терең түсіндіреді. Егер би, яғни ел ішіндегі төреші, ақкөңіл…
Біріктіріп айтса, бидікі жөн,
Құрастырып айтса, құлдікі жөн.
Құрастырып айтса, құлдікі жөн.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір ойды шашыратпай, жинақы да жүйелі айтқан сөз дұрыс деп танылатынын…
Төре айғақ болса, бітім болмас,
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішіндегі дау-дамайдың әділ шешілуі кейде тек жоғары дәрежелі адамға немесе сыртқы беделге…
Өз мінін білген,
Өзгеге төрелік береді.
Өзгеге төрелік береді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ең әуелі өз кемшілігін танып, өзін түзете білуі керек екенін айтады. Өз мінін көріп…
Ескі мешітке көкек азаншы,
Есі кеткен ауылға есек азаншы.
Есі кеткен ауылға есек азаншы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ескі, қадірі кеткен жерде жөнді адам табылмай, лайықсыз кісі төрге шығатынын әжуалайды. Тура…
Бай бастас, батыр құлақтас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бай адам өзімен деңгейлес, дәулетті кісімен араласады, батыр да өзіне сай…
Тас - таразы , Құдай - қазы .
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, тас — өлшеу құралы, ал Құдай — әділ үкім айтушы. Астарлы мағынасы…
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.