Батыр деген - барақ ит,
Екі қатынның бірі табатын.
Би деген - ақсары ат,
Бүтін елге біреу табатын.

Негізгі мағынасы

Батырды барақ итке, биді ақсары атқа теңеген мақал: батыр көп туады, екі әйелдің бірі батыр тапқандай, ал нағыз би бүкіл елге біреу-ақ туады. Батылдық пен күш — жиі кездесетін қасиет, оны жау да, соғыс та оятады. Ал дауды әділ шешетін, елді сөзбен ұйыстыратын ақыл мен парасат сирек беріледі. Мақал батырды кемсіту үшін емес, ақыл мен әділдіктің бағасын көрсету үшін айтылған: ел үшін көп батырдан бір дана би қымбат.

Образдар мен теңеулер

Барақ — жүні ұзын, бұйра, аңға салатын ит. Ауылда ондай ит көп, ол қашан да қасқырға, бөтенге ұмтылып тұрады: батырдың өжеттігі де соған ұқсатылған. Ақсары ат — ерекше түсті, көз тартатын жылқы, мақалда сирек кездесетін асыл аттың бейнесі. Ит пен ат қатар тұрғанда, біреуінің арзаны мен екіншісінің қадірі бірден сезіледі. «Екі қатынның бірі табатын» мен «бүтін елге біреу табатын» деген қатар жолдар көп пен сиректі анық қарсы қояды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ақыл-парасаттың бағасы туралы әңгімеде айтады: күшті, батыл адам көп, ал әділ шешім айта алатын дана аз деген ойды бекіту үшін. Ақсақал жастарға, ұстаз оқушыларға білімнің қадірін түсіндіргенде мысал етеді. «Барақ ит» теңеуі батырды кемсітетіндей естілуі мүмкін, сондықтан оны нақты бір адамға қарата айту дөрекі көрінеді. Мысалы: «Батыр деген — барақ ит, екі қатынның бірі табатын; ал елге ақыл айтатын кісі сирек».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл мектебінде күрес үйірмесінің балалары күшімен мақтанғанда, тарих мұғалімі осы мақалды айтып, елге күштен бұрын ақыл керек екенін түсіндіреді.
— Той үстінде ақсақалдар ауылдың дауын әділ шешіп жүрген жігітті мақтап, «Бүтін елге біреу табатын ақсары ат деген — осы» дейді.