Оты жоқ жер жетім,
Басшысы жоқ ел жетім,
Елінен ауған ер жетім,
Тыңдаусыз сөз жетім,
Жоқтаусыз қыз жетім.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға да, елге де, сөзге де сүйеніш керек екенін айтады. Оты жоқ жер құнарсыз болып, тіршілігі кем болады; басшысы жоқ елде бағыт пен тәртіп әлсірейді. Елінен ауған ер туған жұрттан алыстап, жалғызсырайды. Тыңдаушысы жоқ сөздің де қадірі болмайды, өйткені сөз адаммен араласып, құлаққа жеткенде ғана мән табады. Жоқтаусыз қыз жетім деуі — қазаға, сағынышқа, қамқорлыққа бөленбеген адамның күйін білдіреді. Астарлы мағынасы: әр нәрсенің өз орны, өз тірегі бар, сол тірек болмаса, ол жетім күйге түседі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «оты жоқ жер» — ырыссыз, нәрсіз орта; «басшысы жоқ ел» — берекесіз қоғам; «елінен ауған ер» — тамырынан ажыраған адам; «тыңдаусыз сөз» — бағаланбаған ой; «жоқтаусыз қыз» — қамқорсыз, ескерусіз қалған жанның бейнесі. «Жетім» сөзі мұнда тек ата-анасыздық емес, сүйенішсіз, қорғансыз, қадірсіз қалу мағынасында қолданылған.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал ұйым, отбасы, қоғам туралы айтқанда өте орынды. Мысалы, мектепте жетекші мұғалім болмаса, сыныптың тәртібі мен бағыты бұзылады. Сол сияқты, әр іс пен әр ортаға жауапты адам, ортақ қамқорлық керек екенін еске салады.
Basshysy joq el jetim,
Elinen aýǵan er jetim,
Tyńdaýsyz sóz jetim,
Joqtaýsyz qyz jetim.