Патша залым болса, жұрт тозады,
Патша ғалым болса, жұрт озады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал биліктің, басшылықтың ел тағдырына тікелей әсер ететінін айтады. Патша немесе ел басқарған адам зұлым, әділетсіз болса, халықтың берекесі кетіп, жұрт тозады, яғни әлсіреп, күйзеліске ұшырайды. Ал басшы ғалым, білімді, парасатты болса, елдің жолы ашылып, жұрт озады, дамиды, ілгері басады. Астарында «елдің бағы басшысына байланысты» деген ой жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «патша» — тек хан емес, жалпы ел тізгінін ұстаған басшының бейнесі. «Залым» сөзі қиянатшылдықты, әділетсіздікті білдіреді. «Тозады» — халықтың әлсіреуі, тәртіптің бұзылуы, тұрмыстың нашарлауы. Ал «ғалым» — біліммен бірге ақыл, көрегендік, әділдік иесі. «Озады» — елдің өсіп-өркендеуі, басқа жұрттан ілгері шығуы. Яғни мақал білім мен әділдікті басшылықтың басты қасиеті деп танытады.
Қазіргі өмірде
Бұл сөзді бүгінгі күні де басшы, әкім, жетекші немесе кез келген жауапты адамның ісіне байланысты айтуға болады. Егер басшы әділетсіз болып, халықтың сөзін елемесе, ұжымда да, қоғамда да кикілжің көбейеді. Ал білімді, адал басшы болса, жұмыс та алға басады. Мысалы, мектеп директоры әділ болып, мұғалімдерге де, оқушыларға да тең қараса, ұжымда тәртіп күшейіп, оқу сапасы жақсарады.
Patsha ǵalym bolsa, jurt ozady.