Қой еркесі - серке,
Ел еркесі - ер.

Негізгі мағынасы

Қой отарының ішінде серке ерекше: оны малшы еркелетеді, ол отарды бастап жүреді, қой соның соңынан ереді. Ел ішінде де сондай еркесі бар — ер азамат. Жұрт оны құрметтейді, қадірлейді, бірақ ол еркелікті ісімен алады: елдің алдында жүріп, жол бастайды, қиын сәтте қорғайды. Мұндағы ерке сөзі бос еркелікті емес, ерекше ілтипатқа лайық болуды білдіреді. Елдің сүйікті азаматы болу ел алдындағы жауапкершілікпен бірге келеді.

Образдар мен теңеулер

Серке — піштірілген еркек ешкі; малшылар оны қой отарына қосады, өйткені ол батыл, жолды тез табады, ал қой оған еріп жүреді. Сондықтан қазақ топтың жетекшісін де «серкесі» дейді. Серке — ешкі, бірақ қойдың еркесі: бөтен болса да, жол бастағаны үшін қадірлі. Мақал малшы өмірінен алынған бейнені ел өміріне көшіреді, екі жолдың қысқа ырғағы мен «серке — ер» үйлесімі есте қалады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Елге еңбегі сіңген, жұрттың сүйіспеншілігіне бөленген адамды мақтағанда айтылады. Жастарға елдің еркесі болу үшін оның алдында жүре білу керектігін ұқтыру үшін де қолданылады. Еркелетіп өсірілген, бірақ ештеңе тындырмаған адамға айтылса, кекесін болып шығады. Мысалы, ақсақал ауылға жол салдырған жас кәсіпкерге: «Қой еркесі — серке, ел еркесі — ер», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда шопан немересіне отарды бастап жүрген серкені көрсетіп, қойдың оған неге еретінін түсіндіреді.
— Аудандық жарыста жеңіп келген жас күрескерді ауыл шетінде жұрт қарсы алады; анасы баласын құшақтап, ел оны еркелетіп жатқанына қуанады.