Қожаның қарны тоқ,
Құлымен жұмысы жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — қожаның қарны тоқ болса, ол өз құлының халін, еңбегін, мұңын ойламайды деген сөз. Астарлы мағынасы — тоқтық пен өз басының қамына беріліп кету адамды өзгеге немқұрайлы етеді. Яғни билігі, дәулеті немесе жайлы тіршілігі бар кейбір адам төмендегінің жағдайына қарамай, жауапкершіліктен қашады. Мақал осындай әділетсіз, селқос мінезді сынайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қожа» — үстемдік иесі, басшы, жағдайы жақсы адам бейнесі. «Құл» — бағынышты, еңбегі еленбейтін, төменгі орында тұрған жанның символы. «Қарны тоқ» тіркесі тек тамаққа тойғандықты емес, тоғышарлықты, тоқмейілсуді білдіреді. Ал «жұмысы жоқ» дегені — өзгенің еңбегіне, құқығына, қасіретіне бейжай қарау. Осы образдар арқылы мақал әлеуметтік теңсіздік пен немқұрайдылықты әшкерелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды қызмет басында отырып, қарамағындағы адамдардың жағдайын ойламайтын, тек өз пайдасын күйттейтін кісілерге қатысты айтуға болады. Мысалы, мекеме басшысы жақсы айлық алып, өзі жайлы кабинетте отырып, қарапайым қызметкерлердің ауыр жұмысын, артық жүктемесін елемесе, осы мақал орынды айтылады.
Qulymen jumysy joq.