Ойында өрелік жоқ,
Ханда төрелік жоқ.

Негізгі мағынасы

Ойын үстінде әдеттегі тыйым мен шек әлсірейді: әзіл-қалжың, қағысу, тіпті сәл ерсі сөз де ойынның атымен кешіріледі. Хан — ел үстіндегі ең жоғарғы билік, оның ісіне төрелік айтып, үкім шығаратын адам жоқ. Мақал екі түрлі ортаны қатар қояды: бірінде еркіндік ойынның табиғатынан туады, екіншісінде биліктің шексіздігінен. Екеуінде де күнделікті өлшем жүрмейді. Көбіне бірінші жолы айтылады: ойынға ренжуге болмайды, ойынның аты ойын деген мағынада. Екінші жолда ханның ісін ешкім таразыламайтыны, яғни ешкімге есеп бермейтін биліктің қаупі де сезіледі.

Образдар мен теңеулер

Өрелік — көне сөз, тыйым, шек, кейде ерсілік, әбестік мағынасында. Ойында өрелік жоқ дегені — ойында шек қойылмайды, ерсі көрінетін қылық та ойынның ішінде кешірімді. Төрелік — төре айту, яғни дауды шешу, үкім шығару. Ұйқас өрелік пен төрелік сөздеріне құрылған, жолдар бір қалыппен жасалған: ойында — жоқ, ханда — жоқ. Ойын мен хан — бірі ең жеңіл, бірі ең салмақты нәрсе, оларды қатар қою мақалға әзіл мен ащы шындық аралас реңк береді. Сөздікте келтірілген нұсқада екінші жол тойда деп айтылады: тойда ешкім дәреже санап, төрелік етпейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Көбіне ойын-сауық, той, қалжың үстінде біреу әзілге ренжіп қалғанда айтылады: ойынның аты — ойын, мұнда шек жоқ деп көңілін көтереді. Сарыны — жұмсақ әзіл, ренжігенді жұбату. Екінші жолын ешкімге есеп бермейтін басшы туралы ащы мысқылмен айтуға болады. Ойын сылтауымен біреуді шын қорлағанды ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Ағай, ренжімеңіз, ойында өрелік жоқ, ханда төрелік жоқ дейді ғой, бала әзілдеп айтты».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл тойында асаба құдағиды әзілмен қағытып еді, құдағи қабағын түйді; жанындағы ақсақал күліп, ойында өрелік жоқ деп жұбатты.
— Наурыз мерекесінде алтыбақан басында жастар бір-бірін қалжыңмен түйрей бастады, біреуі ренжігенде, апасы ойында өрелік жоқ, балам деді.
— Ағасы ауыл басшысының ешкіммен ақылдаспай шешім қабылдай беретінін айтып, ханда төрелік жоқ, кімге шағынасың деп күрсінді.