Билігі барда - киелі ауыз,
Билігі кеткенде - күйелі ауыз.

Негізгі мағынасы

Билігі барда адамның аузынан шыққан әр сөз киелі саналады: оны тыңдайды, құптайды, мақтайды. Билігі кеткенде сол ауыз күйелі ауызға айналады: бұрынғы сөздері елеусіз қалып, кейде оған жала да жабылады. Мақал ел құрметінің көбіне адамның өзіне емес, оның орнына, лауазымына берілетінін ащы шындықпен айтады. Билікте жүргенде мақтау сөзге алданба, орыннан түскен соң сені жұрт қалай еске алатынын ойла деген ескерту де бар.

Образдар мен теңеулер

Ауыз — сөздің, үкімнің шығатын жері, бидің билігі де ауызда. Киелі ауыз — құдіреті бар, батасы мен сөзі қабылданатын ауыз. Күйелі ауыз — қазанның күйесі жағылғандай қараланған, абыройы төгілген ауыз. «Киелі» мен «күйелі» дыбысы жақын, ұйқасты сөздер: аз ғана өзгеріс мағынаны қарама-қарсы етеді, адамның атағы да солай тез ауысады деген сезім туады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қызметтен кеткен соң маңайы бос қалған адам, не оны көріп отырған жұрт айтады. Ащы мысқыл немесе ой салу ретінде естіледі, ал билікте жүрген адамға мақтаушылардың сөзіне алданба деген ескерту болады. Мысалы: «Басқарма болғанда жұрт ауызына қарап отыратын, енді сәлем бермейді — билігі барда киелі ауыз, билігі кеткенде күйелі ауыз».

Қолданылу жағдаяттары

— Зейнетке шыққан бұрынғы ұжымшар төрағасы шай үстінде көршісіне бұрын үйінен адам арылмайтынын, енді ешкім келмейтінін айтып, мақалды күрсіне еске алады.
— Ауыл әкімі болып сайланған ұлына әкесі «Билігі барда киелі ауыз» деп бастап, мақтаушылардың сөзіне сенбеуді тапсырады.