Би жоқта құл жүреді жораға,
Ит жоқта шошқа үреді қорада,

Негізгі мағынасы

Би жоқ жерде құл жора-жосықты басқарып жүреді, ит жоқ қорада шошқа үреді дейді. Лайықты адам орнында болмаса, оның орнын лайықсыз біреу иемденеді: салт пен төрелікті білмейтін адам билік айтып, ел ісін басқара бастайды. Мақал бос қалған орынның уақытша болса да біреумен толатынын, бірақ ол адамның сол іске жараспайтынын айтады. Жора сөзін «жолдастар жиыны» деп те түсінеді: би жоқта жиынға құл төрелік етеді.

Образдар мен теңеулер

Би — ел ішіндегі ақылды, сыйлы төреші, құл — қоғамның ең төменгі сатысы. Жора — әдет-ғұрып, салт, жол-жора; бұрын той, ас, жиын рәсімін би, ақсақал басқарған. Ит — қазақ ауылының күзетшісі, қораны қасқырдан, ұрыдан сол қорғаған; шошқа мұсылман қазақ үшін жат мал. Иттің орнына үрген шошқа — лайықсыз адамның лайықты орынға таласуының әрі күлкілі, әрі ызалы бейнесі. «Жораға» мен «қорада» үндесіп, екі жолды байлайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды білгір адам жоқта білімсіз біреу билік айтып, ақыл үйрете бастағанда кекесінмен айтады. Сын, мысқыл реңкі басым. Құл мен шошқа теңеуі қатты естіледі, сондықтан оны нақты бір адамға тура айту — қорлау; жалпы құбылыс туралы әңгімеде жанама айту ғана орынды. Мысалы: «Басшы демалыста, енді әркім бұйрық беріп жүр — би жоқта құл жүреді жораға».

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда ақсақалдар кешігіп, бір жас жігіт асабаны ысырып, рәсімді өзі басқара бастағанда, бір қария «Би жоқта құл жүреді жораға» деп күбірлейді.
— Шопан қосындағы тәжірибелі қойшы ауылға кеткенде, жаңа келген көмекші бәріне бұйрық бере бастайды; қарт малшы мақалды мысқылмен айтады.