Жеті атасы би болған
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.

Негізгі мағынасы

Жеті атасы би болған адам жеті жұрттың қамын жейді, яғни бүкіл елдің қамын ойлайды; бұрын би болмаған біреу кенет би болса, жұрттың құлақ-миын шағып жейді, яғни мазасын алып, қажытады. Атадан балаға жалғасқан тәжірибе мен тәрбие адамға жауапкершілік береді: ол билікті ел ісі деп түсінеді. Тәжірибесіз, кенет көтерілген адам билігін көрсету үшін бәріне араласып, жұрттың жүйкесін тоздырады. Мақал ескі ұғыммен тек пен тәжірибені қатар қояды; бүгін одан тәжірибе мен тәрбиенің қадірін оқимыз.

Образдар мен теңеулер

Жеті ата — қазақтың шежіре ұғымы: әр адам жеті атасын білуі тиіс саналған, бұл — тектің, тәрбиенің тереңдігі. Жеті жұрт — көп ел, бүкіл төңірек; жеті саны мұнда көптік пен толықтықты білдіреді. «Қамын жеу» — біреу үшін алаңдау, қамқор болу; «құлақ-миын шағып жеу» — сөзбен, талаппен мазалап, мезі ету. Екі тіркес те «жер» етістігімен бітеді, бірақ біріншісі қамқорлық, екіншісі қинау: бір сөз екі түрлі мағынада ойнап тұр.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды кенет көтерілген, билігін көрсетуге құмар басшы туралы мысқылмен айтады. Тәжірибелі, ел қамын ойлайтын адамды мақтағанда алғашқы жолы айтылады. Бүгін адамды тек тегіне қарап бағалау орынсыз, сондықтан мақалды тәжірибе мен тәрбие туралы ой ретінде қолданған жөн. Мысалы: «Жаңа меңгеруші күнде жиналыс өткізіп, бәрімізді мезі етті — би болмаған би болса, құлақ-миын шағып жер».

Қолданылу жағдаяттары

— Жаңадан сайланған пәтер иелері бірлестігінің төрағасы күнде хабарландыру іліп, тұрғындарды мазалағанда, қарт көрші мақалдың екінші жолын айтып күледі.
— Ауыл ақсақалы ұрпақтан ұрпаққа ел ісін атқарып келе жатқан әулеттің жігітін мақтап, «Жеті атасы би болған жеті жұрттың қамын жер» дейді.