Бекзаттан би қойсаң,
Ойлар тамағын.
Бейзаттан би қойсаң,
Білмес сабағын.
Жаманнан би қойсаң,
Ашпас қабағын.

Негізгі мағынасы

Би қоярда үш түрлі қатеден сақтандырады. Бекзаттан, яғни тегі асыл, ақсүйек тұқымнан би қойсаң, ол ел қамынан бұрын өз тамағын, өз жайын ойлайды. Бейзаттан, тегі төмен, тәлім көрмеген адамнан қойсаң, ол бидің сабағын, жол-жорасын білмейді. Жаманнан қойсаң, қабағы түюлі, жұртқа жылы жүз танытпайды. Мақал биді тек тегімен де, тек қарапайымдылығымен де өлшеуге болмайтынын, оған білім, адамгершілік, елге қамқорлық қатар қажет екенін айтады.

Образдар мен теңеулер

Бекзат пен бейзат — дыбысы ұқсас, мағынасы қарама-қарсы сөздер: бірі ақсүйек, текті, бірі қара, тексіз деп саналған адам. Сабақ мұнда мектеп сабағы емес, билікке қажетті тәлім, жол-жоба. Қабақ ашпау — қабағын түйіп, жұртқа ашылмау, суық жүру. Тамағын, сабағын, қабағын деген үш ұйқасты сөз үш түрлі бидің кемшілігін бір-бір белгімен суреттейді: бірі нәпсіге, бірі білімге, бірі мінезге қатысты.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды басшы таңдау туралы әңгімеде, тек тегіне не тек қарапайымдылығына қарап таңдаудың қатесін көрсету үшін айтады. Бүгін «бейзат», «тексіз» деген сөздер адамды тегіне қарап кемсіту ретінде естіледі, сондықтан мақалды тарихи ұғым ретінде, түсіндіріп айтқан жөн. Мысалы: «Атасының атағы үшін сайлауға болмайды, бекзаттан би қойсаң, ойлар тамағын».

Қолданылу жағдаяттары

— Ақсақалдар кеңесінде атақты әулеттің еркесін ауыл басшылығына ұсынғанда, бір қария мақалдың алғашқы жолын айтып, күмән білдіреді.
— Қойшыларға бригадир таңдағанда, қожалық иесі жасы үлкенге емес, ісін білетін әрі жұртпен тіл табысатын адамға тоқтап, мақалды еске алады.