Би болғаннан не пайда,
Халыққа көмек болмаса?
Шөлдегі оттан не пайда,
Халайық көшіп қонбаса?

Негізгі мағынасы

Халыққа көмегі тимесе, би болғаннан не пайда, жұрт көшіп келіп қонбаса, шөлдегі шөптен не пайда дейді. Билік, атақ, лауазым өздігінен құнды емес: оның мәні адамдарға тиген пайдасында. Шөлдің ортасында шыққан шүйгін шөп те солай: мал жайылмаса, ауыл қонбаса, ол бекер өсіп, бекер солады. Мақал басшыны елге қызмет етуге, байлығы, мүмкіндігі барды оны жұрт игілігіне жұмсауға шақырады.

Образдар мен теңеулер

От бұл жерде жалын емес, мал жайылатын шөп, жайылым: қазақ «оты шүйгін жер» деп жайылымды мақтаған. Шөлде от сирек, сондықтан табылса, ол — үлкен байлық, бірақ көш ол жерге жетпесе, байлық иесіз қалады. Көшіп-қону — көшпелі елдің өмір салты, қоныс таңдау жайылымға тәуелді болған. Екі жол бірдей сұрақпен басталады: «не пайда?» — ойлантатын, шешендік үн. Басшы жайылымға теңеледі: оның қадірі жұрт пайдаланғанда ғана білінеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды лауазымы бар, бірақ халыққа пайдасы жоқ адам туралы сын ретінде айтады. Біліміңді, байлығыңды адамдарға пайдалы етіп жұмса деп жастарға ақыл айтқанда да қолданылады. Мысалы: «Ауыл әкімі болды, бірақ бір көше жөнделген жоқ — би болғаннан не пайда, халыққа көмек болмаса?».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл кітапханасы кітапқа толы, бірақ оқырман жоқ болғанда, кітапханашы оқу кешін ұйымдастырып, «Шөлдегі оттан не пайда, халайық көшіп қонбаса» деп жұртты шақырады.
— Мәслихатқа депутат болып сайланған жиеніне нағашы атасы мақалды айтып, ауылдың жолын жөндетуді тапсырады.