Би болған адам ақырып бола ма?
«Би болған адам ақырып бола ма?» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Би, яғни дау шешетін, ел басқаратын адам айғайлап, ақырып сөйлемейді: оның беделі даусының қаттылығында емес, сөзінің салмағында, ақылында. Мақал сұрақ түрінде айтылып, жауапты өзі береді: билікке отырған адамға ашу шақыру, айғай салу жараспайды. Ақыру — әлсіздіктің, сабырсыздықтың белгісі; сөзі өтпеген адам ғана айғайға басады. Басшыға, ұстазға, ата-анаға сабыр мен байсалдылық тән деген ой.
Образдар мен теңеулер
«Ақыру» — жыртқыш аңның, түйенің айбат шегуі, адамға қатысты — ашумен қатты айғайлау. Мақал адамның айғайын осындай дыбысқа теңеп, оның биге лайықсыз екенін аңғартады. Дәстүрлі түсінікте би — шешен, сабырлы, сөзін ой елегінен өткізіп айтатын адам; оның айбары қатулы дауыста емес, әділ үкімінде. Риторикалық сұрақ «болмайды» деген кесімді жауапты тыңдаушының өз аузына салады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жауапты орындағы адам ашуға беріліп, айғайлағанда, оған ескерту ретінде айтады. Кейде адам өз ашуын басу үшін де айтады. Мысалы, балаларына ұрсып жатқан ұлына қарт әкесі: «Би болған адам ақырып бола ма? Ақырын сөйле, ұғады», — дейді. Талап қоя алмайтын тым жұмсақ басшылықты ақтау үшін айтылмайды: қатаңдық пен айғай бір нәрсе емес.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдық футбол жарысында төреші ойыншыларға айқайлай бергенде, трибунадағы қария мақалды айтып, оған сабыр тіледі.
— Мектептің жаңа директоры алғашқы жиналыста дауысын көтермей, бәрін тыңдап шықты. Тәжірибелі мұғалім мақалды еске алып, оны мақтады.