Екі тізгін, бір шылбыр.
«Екі тізгін, бір шылбыр.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Атты басқаратын екі тізгін де, жетектейтін бір шылбыр да бір адамның қолында деген бейне. Кімнің қолында тізгін мен шылбыр болса, атты сол бұрады, сол тоқтатады, сол жетектейді. Тіркес толық билікті, барлық басқарудың бір қолда тұрғанын білдіреді. Көбіне «екі тізгін, бір шылбырды қолына алды» деп, бір істің бүкіл билігін иемденген адам туралы айтылады; кейде мақтау, кейде билікті ешкіммен бөліспейтінге сын.
Образдар мен теңеулер
Тізгін — жүгенге тағылған, атты басқаратын екі бау; шабандоз оны ұстап, атты оңға, солға бұрады. Шылбыр — жүгенге тағылатын ұзын бау, атты жетекке алу, байлау үшін керек. Үшеуі де бір жүгенге байланған: тізгін мен шылбырды бірдей ұстаған адам атқа толық ие. Мақал тек заттарды атайды, етістігі жоқ; бұл қысқалық оны тұрақты тіркеске жақындатады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тіркесті бір шаруашылықтың, отбасының, істің бар билігі бір адамда болғанда айтады. Мақтау да, жеңіл кекесін де болуы мүмкін: бәрін өзі шешетін, ешкімге сенбейтін адамға айтылса, сын естіледі. Жаңа басшы тағайындалғанда да айтылады. Мысалы: «Үйдің екі тізгін, бір шылбыры әжеміздің қолында».
Қолданылу жағдаяттары
— Әкесі қайтыс болған соң қожалықтың екі тізгін, бір шылбыры үлкен ұлға көшкенде, ағайындар оған ақыл айтып, бата береді.
— Ауыл мектебінің жаңа директоры бәрін өзі шешіп, ешкіммен ақылдаспағанда, мұғалімдер «Екі тізгін, бір шылбыр өз қолында» деп наразылық білдіреді.