Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Әр сөздің орны басқа, мәні бөлек.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр сөзді орнымен, ойланып айту керек дегенді білдіреді. Бір ғана сөздің өзі жағдайға қарай…
Жалаңқия жартаста ешкі жүреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай өте қауіпті, оп-оңай құлайтын, тірек жоқ жерде де біреу жүріп кете алатынын…
Жомарттың бергенін көріп,
Сараңның іші күйеді.
Сараңның іші күйеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жомарт адамның қолы ашық, ниеті кең болатынын, ал сараң адамның өзгеге бергенді көрсе…
Жеген ауыз жесін.
Негізгі мағынасы «Жеген ауыз жесін» деген мақалдың тура мағынасы — тамақ жеген адам оның салмағын да, пайдасын да…
Тәуіптік таздың қолынан келсе,
Алдымен өз басын емдер еді.
Алдымен өз басын емдер еді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреуге ақыл айтып, өзгеге ем-дом жасайтын адамның өзі сондай көмекті қажет етсе, ең алдымен…
Оңар бала топқа үйір,
Оңбас бала жоққа үйір.
Оңбас бала жоққа үйір.
Негізгі мағынасы Бұл мақал баланың мінезі мен тәрбиесіне үлкен мән береді. Тура мағынасында, жақсы бала көптің ортасын…
Жылағанды уат, жығылғанды тұрғыз.
Негізгі мағынасы Жылағанды уат, жығылғанды тұрғыз деген мақал мұқтажға демеу болып, қиналған адамға қолдау көрсету…
Қанша тұлпар десе де,
Мініп болмас жалсызды.
Мініп болмас жалсызды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жалы жоқ атқа қанша «тұлпар» деп баға берсең де, оған мініп шаба алмайсың…
Абыройы айрандай төгілді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір адамның не бір істің қадір-қасиеті, беделі, атағы қатты төмендеп, жұрт алдында мүлде…
Ерлік өлім - өлмейтін өмір.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер адамның, батырдың ел үшін, ар үшін, әділдік үшін жасаған ерлігі өлсе де, аты мен ісі…
Жасауылың тырна болса,
Күнің қиқуымен өтер.
Күнің қиқуымен өтер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер жасауылың, яғни күзетшің не жанашырың тырна сияқты болса, күнің оның…
Асыл арытпайды,
Жасық жарытпайды.
Жасық жарытпайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сапасына қарай бағалау керегін айтады. Асыл — таза, текті, нағыз құнды нәрсе; ол өз…
Иегіне тағалы ат тайғандай.
Негізгі мағынасы Иегіне тағалы ат тайғандай деген мақал бір істің не жағдайдың мүлде орнықсыз, сенімсіз, берік…
Тырна көкте, тұяқ жерде.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды екі жаққа бірдей қарап, тепе-теңдік сақтауға үндейді. Тура мағынасында тырна көкте…
Өзінің қисықтығын білмей,
Өзгенің түзулігін білмейді.
Өзгенің түзулігін білмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өз мінін, кемшілігін аңғармай тұрып, өзгенің жақсы қасиетін де дұрыс бағалай…
Аяғы боқта, төбесі көкте.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда адамды не нәрсені екі ұшты, үйлесімсіз күйде көрсетеді: аяғы төменде…
Дөңгелектің шегі жоқ,
Кеңкелестің тегі жоқ.
Кеңкелестің тегі жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: дөңгелектің шеті болмайды, яғни ол үздіксіз айналып жүреді. Астарлы…
Әркім өз мұңын айтады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әр адам өз басындағы уайымын, қиындығын, ішкі сырын айтып шағынады…
Гүл бар жерде тікен бар.
Негізгі мағынасы Гүл бар жерде тікен бар деген мақал өмірде әдемі, қызық, пайдалы нәрсенің қасында міндетті түрде…
Түйешіге жолықсаң,
Өркеші биік тайлағын айтар.
Өркеші биік тайлағын айтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйешіге кезіксең, ол өз тайлағының өркеші биік, күтімі жақсы екенін…
Көп ішінде жоқ болсаң,
Мін тағылар басыңа.
Мін тағылар басыңа.
Негізгі мағынасы Көптің ішінде көрінбей, ісіңмен де, сөзіңмен де орын таба алмасаң, ел арасында мін тағылуы мүмкін. Бұл…
Таздың шашы өспес,
Айдапсалдың малы өспес.
Айдапсалдың малы өспес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы қарапайым: таз адамның шашы өспейтіні сияқты, «айдапсал» деген, яғни…
Қылыштың міндеті - кесу,
Қолдың міндеті - шешу.
Қолдың міндеті - шешу.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өз міндеті, өз орны бар екенін білдіреді. Қылыштың қызметі — кесу, яғни күш…
Ұры жете алмайтын жаудікін алады,
Соңынан қуа алмайтын жаяудікін алады.
Соңынан қуа алмайтын жаяудікін алады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ұры өзінен әлді, жетуге қиын адамның емес, қорғаны әлсіздің дүниесіне көз…
Денсаулық - ғанибет,
Сырқаулығы болмаса.
Ер жолдасы - қатыны,
Ақ жаулығы болмаса.
Сырқаулығы болмаса.
Ер жолдасы - қатыны,
Ақ жаулығы болмаса.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың бірінші бөлігі денсаулықтың ең үлкен ғанибет, яғни адамға берілген бағалы нығмет екенін…
Жақсыға құрмет -
Жас жаранға міндет.
Жас жаранға міндет.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамды құрметтеу керек екенін айтады. Тура мағынасында, сыйлы, өнегелі, елге пайдалы…
Аңғал сөйлеп аспа,
Жолын білмей қашпа.
Жолын білмей қашпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды ойланбай сөйлемеуге, білмей тұрып асығыс шешім қабылдамауға үйретеді. Бірінші жолдағы…
Түн кезе берген,
Түбінде шайтанға жолығады.
Түбінде шайтанға жолығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түнде орынсыз кезіп, бейсауат жүре берген адам ақырында қауіпті жағдайға…
Көп сөйлеген көптен айырылар.
Негізгі мағынасы Көп сөйлеген адам кейде өз сөзін тежей алмай, орынсыз айтып қояды. Мұндайда ол жұрттың көңілінен шығып…
Бір кең жеңге қарулы көп қол сияды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: кең жеңге көп қол сияды, яғни кең киімге қол еркін сыяды. Астарлы…
Жарақты күні жау жолықпайды,
Жайлы күні қонақ келмейді.
Жайлы күні қонақ келмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сақтық пен дайындықтың мәнін білдіреді. Адам қауіпке алдын ала қамданып, жарағын сайлап, өз…
Түн тынышсыз болса, ұйқы қашады,
Күн тынышсыз болса, күлкі қашады.
Күн тынышсыз болса, күлкі қашады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түнде тыныштық болмаса, адам ұйықтай алмайды; күндіз береке, жайлылық…
Мың жаман тұрмайды қара пұлға
Бір жақсы болады елге тұлға.
Бір жақсы болады елге тұлға.
Негізгі мағынасы Бұл мақалда көп жаман адам бір жиналса да, елге пайдасы аз, салмағы жоқ екені айтылады. Ал бір ғана…
Ашты қусаң да, құмалақ шықпас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ашыққан, қиналған адамды қанша қусаң да, одан құмалақ шықпайды. Астарлы…
Ит ұяласын аңсайды.
Негізгі мағынасы Ит ұяласын аңсайды деген мақалдың тура мағынасы — ит өзімен бірге өскен, бірге жүрген тобын, үйренген…
Жүйрік шабан болады,
Мойнынан жал кетсе.
Жақсы жаман болады,
Қолынан мал кетсе.
Мойнынан жал кетсе.
Жақсы жаман болады,
Қолынан мал кетсе.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жүйрік аттың мойнындағы жалы түссе, сәні мен көркі кеміп, шабан атқа ұқсап…
Өз көшесінде ит те жолбарыс.
Негізгі мағынасы «Өз көшесінде ит те жолбарыс» деген мақал адам өз ортасында, өз үйреншікті жерінде өзін батыл, күшті…
Сауысқан бір шоқып, қырық қаранады.
Негізгі мағынасы Сауысқан бір рет шоқып алған соң, қайта-қайта жан-жағына қарап, сақтанып тұрады. Мақалдың тура…
Асың болмаса қалбырағың қайда?
Негізгі мағынасы «Асың болмаса қалбырағың қайда?» деген мақалдың тура мағынасы — қазан-ошақтың, ас-суыңның өзі жоқ…
Көкіректе ақыл болмаса,
Көз - шалбардың жыртығы.
Көз - шалбардың жыртығы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамда ішкі ой, парасат, ақыл болмаса, сыртқы көріністің де, көздің бар-жоғының да пайдасы…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.