Пішені өртенбегеннің бәрі ақылды.
«Пішені өртенбегеннің бәрі ақылды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Пішені өртенбеген кісінің бәрі өзін ақылды санайды дейді. Біреудің қысқа жинаған шөбі өртеніп кетсе, айналадағылар бірден ақыл айта бастайды: отпен абайлау керек еді, маяны үйден алыс үю керек еді деп. Ал олардың өзі тек сондай қырсыққа ұшырамағаны үшін ғана ақылды көрінеді. Мақал біреудің басына түскен бәлеге сырттан қарап, кейін ақыл айтатындарды мысқылдайды: іс біткен соң бәрі де көреген. Сонымен бірге қиындықтың салмағын тек өз басынан өткерген адам біледі деген ойды да аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Пішен — ауылдың қыстағы тірегі: жазда шабылып, маяға үйіледі, қыс бойы мал соны жейді. Маяның өртенуі — тұтас қыстың азығынан айырылу, малдың қырылуына әкелетін нағыз апат. Құрғақ шөп бір ұшқыннан лап етіп жанады, одан сақтанудың өзі оңай емес. Мақал «бәрі» деген сөзбен мысқылды күшейтеді: бүкіл ауыл ақылгөй болып шыға келеді. «Ақылды» сөзі мұнда мақтау емес, кекесін.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің басына түскен қиындықты сырттан сынап отырған адамдарға айтады: «сенің пішенің өртенген жоқ, сондықтан оңай сөйлеп отырсың» деген ыңғайда. Кекесін немесе ащы ескерту ретінде естіледі. Өзін ақылгөй санап, кінә іздеген адамды тоқтату үшін де қолданылады. Шын көмек ниетімен берілген кеңеске қарсы айту — әділетсіз. Мысалы: «Оның басындағыны көрмей тұрып сөйлеме, пішені өртенбегеннің бәрі ақылды».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісінің шөп қорасы өртеніп, ауыл адамдары оны ұқыпсыз деп сөз еткенде, қарт малшы оларды мақалмен тоқтатады.
— Жолда көлігі бұзылып тұрған жүргізушіге өтіп бара жатқандар ақыл айтады; ол күліп: «Пішені өртенбегеннің бәрі ақылды», — дейді.
— Ауруханада науқас баланың анасын көршісі «ертерек неге көрсетпедің» деп кінәлағанда, қарт мейірбике мақалды ақырын айтады.