Пейілі кең кемімес,
Пейілі тар кеңімес.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Пейілі кең адам ешқашан кемімейді, өйткені оның жомарттығы, ақ көңілі, адамға деген жылы көзқарасы өзіне де береке болып қайтады. Ал пейілі тар, яғни сараң, қызғаншақ, іштар адам қанша мал-мүлік жинаса да, рухани жағынан кеңеймейді, ішкі дүниесі байымайды. Мақалдың тура мағынасы — кең пейіл мен тар пейілді салыстыру; астарлы мағынасы — адамды адам ететін байлық емес, ниет пен мінез екенін айту.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «кең» сөзі тек аумақты емес, жүректің, көңілдің молдығын білдіреді. «Тар» сөзі керісінше, қысылтаяң, сараң, ішке бүккен мінезді аңғартады. «Кемімес» және «кеңімес» деген қарсы қойылған сөздер арқылы халық адам болмысының екі түрлі сипатын айқын көрсеткен: бірі — үлкейтіп, өсіретін мінез, екіншісі — тұйықтап, тарылтатын мінез.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де адамдардың қарым-қатынасында өте орынды. Мысалы, біреу жетістікке жетсе де, өзгені менсінбей, көмектеспей, үнемі іштарлық танытса, оның беделі өспейді. Ал қолынан келгенше бөлісіп, қолдау көрсететін адамды жұрт та сыйлайды. Яғни кең пейіл адам қоғамда да, отбасында да қадірлі болады.
Peıili tar keńimes.