Кісісі буынып өлген үйде,
Жіпті ауызға алмайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал қайғы-қасірет келген үйде орынсыз сөз айтып, күлкі араластырып, жеңіл мінез көрсету дұрыс еместігін білдіреді. Тура мағынасында: адам буынып, яғни қиналып немесе қазаға ұшыраған үйде жіпті ауызға да алмайды, өйткені ондай жерде ұсақ-түйекке, бейқамдыққа орын жоқ. Астарлы мағынасы — қайғы үстінде жұртты ауыртпау, көңілге тиетін әрекет жасамау, сабыр сақтап, аза тұтқан адамдарға құрмет көрсету.
Образдар мен теңеулер
«Кісісі буынып өлген үй» — үлкен қасірет түскен, жан жарасы жазылмаған үйдің бейнесі. Ал «жіпті ауызға алмау» — ешбір ойын-сауыққа, желбуаз қылыққа, тұрмыстық ұсақ әрекетке бармауды меңзейді. Мұндағы образ өте әсерлі: үй ішіндегі ауыр күйді сыртқы әрекетпен де бұзбау керек екенін көрсетеді. Яғни қайғыны сезіне білу, жағдайдың салмағын түсіну — адамгершіліктің белгісі.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал қаралы үйге барғанда немесе ауыр жағдайдағы адаммен сөйлескенде орынды қолданылады. Мысалы, жақынын жоғалтқан отбасыға барып, артық сұрақ қоймай, даурығып күлмей, қысқа ғана жұбату айту керек. Мұндайда мақал адамдарды әдептілікке, жанашырлыққа тәрбиелейді.
Jipti aýyzǵa almaıdy.