«Кісілікті кісі табиғатқа тартып туады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Кісілігі бар, яғни адамгершілігі мол, ар-ұяты таза адам ол қасиетті туа біткен табиғатымен ала келеді. Мұндағы табиғат — тау мен орман емес, адамның жаратылысы, туа біткен болмысы. Мақал жақсы мінездің тамыры терең екенін айтады: кейбір баланың кішкентайынан-ақ мейірімді, әділ, ұятты екені байқалады. Бұл сөз тәрбиені жоққа шығармайды, бірақ жаратылыс пен тектің де салмағы барын еске салады. Халықтағы «тектен бітеді» деген ұғым осыған жақын.
Образдар мен теңеулер
Табиғат сөзі араб тілінен енген, ескі қазақ тілінде ол көбіне адамның мінезін, жаратылысын білдірген: «табиғаты жұмсақ», «табиғаты қатал» дейміз. Тартып туу тіркесі әке-шешеге, нағашыға ұқсап туғанда айтылады: «нағашысына тартқан». Мақал осы тіркесті туыстыққа емес, адамның ішкі болмысына қолданып, кісіліктің бастауы — жаратылыстың өзі дейді. Кісілік пен кісі сөздерінің қатар келуі ойға салмақ қосады: кісі деген атқа лайық болу — кісіліктің өзі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды кішкентайынан мейірімді, әдепті баланы көргенде таңданып, мақтап айтады. Кейде адамның кісілігі тәрбиеден ғана емес, туа біткенін айтқанда, тектілік туралы әңгімеде қолданылады. Біреудің баласын жамандау үшін айтылса, ауыр естіледі, ал мақтау мәнінде жарасып тұрады. Мысалы: «Бес жасар бала қонаққа өзі орын беріп, суын ұсынды. Кісілікті кісі табиғатқа тартып туады деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда кішкентай қыз жылаған балаларды жұбатып, өз кәмпитін бөліп береді, әжелер оған сүйсініп осы мақалды айтады.
— Мектепте ешкім үйретпесе де, бір оқушы жаңа келген баланы ортаға тартып, қорғап жүреді, мұғалімі оның табиғатына таң қалады.
— Ауылда жетім өскен жігіт ер жете келе бүкіл көшеге қолғабыс етіп, қариялар оның бойынан кісілік көреді.