Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Аңғал қашқанға да, қуғанга да серік.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: аңғал, яғни аңқау не байқамайтын адам қашқанға да, қуғанға да ілесіп кете…
Екі бас, екі басқа малта да ас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: әр адамға өз несібесі, өз ырысы бар, біреудің үлесі екіншісіне дәл келе…
Тентекке тіл жаңғырық.
Негізгі мағынасы Тентекке айтылған ақыл көбіне әсер етпейді, ол сөзді тыңдамай, керісінше өз айтқанын қайталай береді…
Ер қуаты - қаруы.
Негізгі мағынасы «Ер қуаты - қаруы» деген мақал ер адамның шын күші оның қолындағы қаруда ғана емес, өз қайратында…
Арық атанды жүк қартайтады,
Семіз қойды май қартайтады,
Күйгелек адамды ой қартайтады.
Семіз қойды май қартайтады,
Күйгелек адамды ой қартайтады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың күйін салыстыра отырып, әр нәрсенің өзіне лайық жүктемесі болатынын…
Қара көзден нұр кетсе,
Жарық күнің түн болар.
Жарық күнің түн болар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамның қара көзі көркем нұрынан, тірі жанар шырайынан айырылса, жарық…
Жігіттің сорлысын,
Жылқының жолдысы теңейді.
Жылқының жолдысы теңейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жігіттің ең әлсізі, жолы болмай жүргені де, жылқының жолы түскені сияқты…
Сом алтынды басып отыру
үшін де көтен керек.
үшін де көтен керек.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — көп алтынды ұстап, иемденіп отыру үшін де адамның орнықты, берік дене…
Дәндеген қарсақ құлағымен ін қазады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам не жануар әдетке, ысылған дағдыға қатты үйренсе, өз ісін қолындағы бар мүмкіндігімен-ақ…
Өтіріктің алды - мұз, арты - ор.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өтірік айтудың соңы жақсылыққа апармайтынын білдіреді. Өтіріктің алды «мұз» болғандай, оған…
Көже, көже, көзіңе айтайын,
Сорпадан садаға кет.
Сорпадан садаға кет.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай ас туралы айтылғандай көрінгенімен, астарында: «қажетіңді, ыңғайыңды, өз пайдаңды…
Адал ниет аздырмайды,
Арамдық бойды жаздырмайды.
Арамдық бойды жаздырмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды тура жолдан тайдырмайтын күш — адал ниет екенін айтады. Егер ойың да, ісің де таза…
Көңілі ашықтың үні ашық.
Негізгі мағынасы Көңілі ашық, ниеті таза, жүрегі кең адам ойын да, сөзін де еркін, анық жеткізеді. Мұнда тура мағынада…
Ұрыншақ атта жол болмас,
Көңілшек жанда мал болмас.
Көңілшек жанда мал болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ұрыншақ, тынымсыз ат ұзақ жолға жарамайды; көңілшек, тұрақсыз адам да мал…
Ат күйгелек болса, арық болар,
Ер күйгелек болса, кәріп болар.
Ер күйгелек болса, кәріп болар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: күйгелек, тынымсыз ат арықтап кетеді. Адамға қатысты астарлы мағынасы…
Бақыл әулие емес,
Әулие бақыл емес.
Әулие бақыл емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сыртқы атына, атағына немесе беделіне қарап асыра бағаламау керек дегенді білдіреді…
Әкесінің ақшасына үйленген
Әйелінің қадірін білмейді.
Әйелінің қадірін білмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — өз еңбегімен емес, әкесінің ақшасына сүйеніп үйленген жігіт отбасының…
Сөз - жүректің шері,
Оның да бар ғой айтылар жері.
Оның да бар ғой айтылар жері.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің жай ғана дыбыс емес, адамның ішкі күйін, жан жарасын, қуанышы мен мұңын жеткізетін…
Саптыаяқтан ас ішіп,
сабынан қарауыл қарайды.
сабынан қарауыл қарайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сақтықты шектен тыс күдікке айналдырған адамды әжуа етеді. Тура мағынада саптыаяқтан ас ішіп…
Жаңбырлы болса - жердің ырысы,
Жақсы туса - елдің ырысы.
Жақсы туса - елдің ырысы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жаңбыр жауса, жер нәр алып, ылғалға қанығып, егін көктейді; ал жақсы адам…
Еріншектің ісі екі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал еріншек адам бастаған ісін соңына жеткізе алмай, бір шаруаны екі рет қайта істеуге мәжбүр…
Пейілі кедей байдан сақтан.
Негізгі мағынасы «Пейілі кедей байдан сақтан» деген мақал сырттай бай көрінген адамның мінезі тар, ниеті жаман болса…
Көңіл қалдырма, ықыласына ұшырайсың.
Негізгі мағынасы Көңіл қалдырмау дегеніміз — өзіңнен жақсылық күткен адамның сенімін ақтау, біреудің ниетіне су сеппеу…
Әлі келген алып та, шалып та жығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: күші жеткен адам ірі, мықты қарсыласты да, әлсіздеу адамды да жеңе алады…
Ағашы аласа болса да, алмасы тамаша.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бойы аласа ағаштың жемісі бәрібір тәтті, сапалы болуы мүмкін. Астарлы…
Кемпірі бардың кәпірі бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы – үйінде кемпірі, яғни жасы үлкен әйелі бар адамның жанында оған қарсы…
Аққу - құстың төресі,
Жалғыз жатып оттамас,
Қас жақсының белгісі,
Қара сөзді жоқтамас.
Жалғыз жатып оттамас,
Қас жақсының белгісі,
Қара сөзді жоқтамас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамның, асыл мінезді жанның сипатын айтады. Аққу қалай құстардың ішінде көрікті…
Қарамықтың дәні болғанша,
Бидайдың сабаны бол.
Жаман елдің жақсысы болғанша,
Жақсы елдің жаманы бол.
Бидайдың сабаны бол.
Жаман елдің жақсысы болғанша,
Жақсы елдің жаманы бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның жеке беделінен гөрі, жақсы орта мен қадірлі жұрттың ішінде болуды жоғары қояды. Тура…
Ат үріккен жерінен,
Жігіт қорыққан жерінен шеттейді.
Жігіт қорыққан жерінен шеттейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ат қорыққан, үріккен жеріне қайта жақындамай, одан аулақ жүреді. Астарлы…
Саудагер құнықса,
Сақалын күзеп сатады.
Сақалын күзеп сатады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сауданың шегі мен адам нәпсісінің әлсіздігін ескертеді. Тура мағынасында, пайдаға тым…
Тазалық - иманның жартысы.
Негізгі мағынасы «Тазалық - иманның жартысы» деген мақалдың тура мағынасы — адамның дене, киім, үй-жай тазалығын сақтау…
Құдай сұлу етпесе, бәрі бекер,
Опа-далап бүгін жаққан ертең кетер.
Опа-далап бүгін жаққан ертең кетер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы сұлулық пен жалған жылтырдың уақытша екенін айтады. Адамның көркі тек бояу…
Батыр аңғырт, бай салғырт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал батыр адамның кейде асығыс, ойланбай әрекет ететінін, ал бай адамның тоқшылыққа сүйеніп, кей…
Қалған көңіл - қатқан мұз.
Негізгі мағынасы Қалған көңіл — реніштен, өкпеден, көңілдің суып кетуінен пайда болатын ауыр күй. «Қатқан мұз» дегені…
Қалған көңілдің мұзы кетсе де, сызы кетпес.
Негізгі мағынасы Қалған көңілдің мұзы кетсе де, сызы кетпес деген мақал адам жүрегіне түскен реніштің бірден…
Жарлылық сені қайтейін,
Жандай досты жат еттің.
Кәрілік сені қайтейін,
Сөйлер сөзге мерт еттің.
Жандай досты жат еттің.
Кәрілік сені қайтейін,
Сөйлер сөзге мерт еттің.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам басына түскен екі ауыр халді — жарлылық пен кәрілікті — ащы мысқылмен суреттейді. Тура…
Ит итке жерошақта жолығады,
Қу қуға намаздігер - намазшамда жолығады.
Қу қуға намаздігер - намазшамда жолығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: иттер жерошақ маңында кездеседі, ал қу адамдар кешкі уақыттарда, жасырын…
Кедейдің аты қара жарыста озады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: кедей адамның аты қарапайым, күтімі жұпыны болса да, жарыс кезінде алға…
Қадіріңді білгенге жұмса.
«Ар ма? » деген - өлге қуат,
«Бар бол!» деген - бәріне зият.
«Ар ма? » деген - өлге қуат,
«Бар бол!» деген - бәріне зият.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өз қадір-қасиетін, күшін, білімін, уақыты мен ықыласын оны түсінетін, бағалай білетін…
Көңіл қартаймас, көз қартаяр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі жан дүниесі мен сыртқы келбеті әрқашан бірдей қартаймайтынын білдіреді. Тура…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.