«Кілем түрге керек, Қылыш ерге керек.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Кілем үйдің төріне төселіп, шаңыраққа сән береді; қылыш ер азаматтың белінде жүріп, оның елін қорғауға әзір екенін көрсетеді. Мақал әр нәрсенің өз орны, өз иесі барын айтады: кілем қораға төселмейді, қылыш қорқақтың қолына жараспайды. Астарында үйге сән мен береке, ерге қару мен батылдық лайық деген ой жатыр. Кеңірек алғанда, кез келген құрал оны лайықты пайдалана алатын адамның қолында, өз орнында ғана құнды.
Образдар мен теңеулер
Кілем — қазақ үйінің ең қадірлі бұйымдарының бірі: оны төрге жайып, қонақ күткен, шебердің қолөнерін, отбасының ауқатын көрсеткен. Төр — киіз үйдің есікке қарсы, ең құрметті орны, үлкендер мен сыйлы қонаққа арналған. Қылыш — жауынгердің айбыны, ер мен қару бір-бірінен ажырамайтын ұғым болған. Екі жол «кілем — қылыш», «төрге — ерге» деп қатар құрылып, үй ішіндегі сән мен даладағы ерлікті бір өлшемге қояды: екеуі де өз орнында ғана мәнді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бір нәрсенің не біреудің өз орнына дәл келгенін айтқанда немесе, керісінше, бір нәрсенің орынсыз қолданылғанын сынағанда айтады. Мысалы, атадан қалған шебер аспапты жаңадан келген шәкіртке емес, тәжірибелі ұстаға бергенде, ақсақал: «Кілем төрге керек, қылыш ерге керек», — дейді. Әзіл ретінде де, байсалды кеңес ретінде де жарасады. Біреуді «саған бұл лайық емес» деп кемсіту үшін айтылса, дөрекі естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Жаңа үйге көшкен отбасы әжеден қалған текеметті қоймаға тастамай, қонақ бөлмесінің төріне жайды. Әжесі риза болып: «Кілем төрге керек», — деді.
— Ауылдағы күрес жарысында бас жүлде — көне қылыштың көшірмесі — ең ержүрек палуанға берілді. Ақсақалдар мақалды айтып, жеңімпазды құттықтады.
Qylysh erge kerek.