Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Қай жерің ауырса, жаның со жерде.
Негізгі мағынасы Қай жерің ауырса, адамның назары да, алаңдауы да сол жерге ауады. Тура мағынасында бұл — денедегі…
Өлімге берер жаным бар,
Пендеге берер арым жоқ.
Пендеге берер арым жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ар-намысты бәрінен жоғары қоятынын білдіреді. Тура мағынасында айтсақ, адам жанын…
Итке берсең асыңды,
Иттер тартар басыңды.
Иттер тартар басыңды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ас-суыңды итке берсең, оны басқа иттер тартып жейді. Астарлы мағынасы…
Аштан өлген кісінің моласы жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — аштықтан қаза болған адамға мола да тұрғызылмауы мүмкін деген ауыр…
Қаңқу сөздің қоспасы көп.
Негізгі мағынасы Қаңқу сөздің қоспасы көп деген мақал ел ішінде айтылған алып-қашпа сөздің, өсек-аяңның шындығы толық…
Мысқылдың түбі - мүшкіл.
Негізгі мағынасы Мақалдың тура мағынасы: әжуалау, келемеж, мысқыл соңында жақсылық әкелмейді, қайта адамның жағдайын…
Омыртқаны ұстап отырғанша,
Қабырғаны қағып алып, тастай бер.
Қабырғаны қағып алып, тастай бер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әлсіз, сүйенішке жарамайтын нәрсені ұстап отырғанша, одан да әлсіз тұрған…
Ақырын айтқан ақыл сөз,
Асыл нәрсе бергендей.
Ақырын айтқан қатты сөз,
Қолға кірген шеңгелдей.
Асыл нәрсе бергендей.
Ақырын айтқан қатты сөз,
Қолға кірген шеңгелдей.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді қалай айту керегін үйретеді. Ақыл сөзді жай, сабырмен, жұмсақ жеткізсең, ол адамға…
Жақсы жатырқамайды,
Аңқау аңдамайды,
Әңгүдік тыңдамайды.
Аңқау аңдамайды,
Әңгүдік тыңдамайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның мінезін үш қырынан салыстырады. Жақсы адам жатырқамайды, яғни бөтенсімей, кісіге…
Аш не жемес, тоқ не демес?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: аш адам тамақ іздеп, тыныш отырмайды, ал тоқ адам өз жайымен болып…
Сұңқар самғауын біледі,
Жапалақ жалбауын біледі.
Жапалақ жалбауын біледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әркімнің өз табиғатына, қабілетіне және дағдысына сай әрекет ететінін білдіреді. Сұңқар…
Бір түлкі жеті бөріні алдайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал айлакер, ақылды, тапқыр адам кейде күші басым қарсыласын да сөзбен не амалмен жеңе алатынын…
Жақсыға жармас, жаманмен арбас.
Негізгі мағынасы Жақсы адамға жақында, одан үйрен, өнеге ал деген ой бар. Ал жаман мінезді кісімен босқа сөз…
Жабыны жалды екен деп
сатып алма,
Жаманды малды екен деп
жақын қылма.
сатып алма,
Жаманды малды екен деп
жақын қылма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сыртқы көрінісіне, дәулетіне немесе мал-мүлкіне қарап бағаламау керек екенін айтады…
Қашқанды қума.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қашып бара жатқан адамды соңынан қуып бармау. Астарлы мағынасы — асығыс…
Өтірікші өлген кісіні куә етеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өтірікке үйренген адамның шындықты бұрмалауға дейін баратынын білдіреді. Тура мағынасында…
Аңқау аңдамайды да, алаңдамайды да.
Негізгі мағынасы Бұл мақал аңқау, яғни аңғарымсыз адам айналасындағы қауіпті де, маңыздыны да бірдей байқамайтынын…
Айна айна емес, халық айна.
Негізгі мағынасы Айна адамға сыртқы келбетін көрсетеді, бірақ оның көрсеткені тек түр-сипат қана. Ал халық адамның шын…
Төлерде төредей бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның қарызын, міндетін немесе өтеу сәтін келгенде әдепті, жауапты, сыпайы болуын…
Шарға ұстаған қара балта.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында қолына шарға ұсталған қара балтаны білдіреді: мұндай құрал сырттай…
Сопы сұмнан шығады.
Негізгі мағынасы «Сопы сұмнан шығады» деген мақал сырт көзге момын, діндар, тақуа көрінген адамның бәрі бірдей адал…
Хан Құдай емес,
Қара қурай емес.
Қара қурай емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да адам, ол Құдай емес; қарапайым пенде де құр кеуіп тұрған қурай…
Уәде күпті.
Негізгі мағынасы «Уәде күпті» деген мақал уәдеге күмәнмен қарау керек екенін білдіреді. Яғни біреудің айтқан сөзіне…
Аттылыға жол, ауыздыға сөз бермейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — атпен шауып келе жатқан адамға жол беріп, дабыры шыққан, аузы берік…
Ақтың отын ақымақ өшірмейді.
Негізгі мағынасы «Ақтың отын ақымақ өшірмейді» деген мақал адал, таза, әділ істің жолын ешқандай аңғалдық та, келеңсіз…
Пышақ болмас жетесіз,
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз?
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз?
Негізгі мағынасы Бұл мақал жетесіз, яғни ақылы мен өнері таяз адамнан пышақ сияқты өткір, пайдалы нәрсе шықпайтынын…
Тоңбай қалтырған.
Негізгі мағынасы «Тоңбай қалтырған» деген сөз тіркесі тура мағынада біреуді немесе бір нәрсені суықтан, қыстан аман…
Насыбайшыдан насыбай сұрасаң,
Мұрнын көтереді.
Мұрнын көтереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өз ісіне тым беріліп, соған аз да болса әуестенген жанның менсінгіш, паң мінез…
Саудагер сақалды қолдан береді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сауда мен табыс үшін адам кейде өзіне қымбат, тіпті абыройлы көрінетін нәрсесін де құрбан…
Біреу бетінен жазады,
Біреу ниетінен жазады.
Біреу ниетінен жазады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның іс-әрекеті бірдей көрінгенімен, ішкі ниеті әртүрлі болатынын аңғартады. Біреу…
Есек өзін атқа балайды да,
«Әттең» деп құлағына қарайды.
«Әттең» деп құлағына қарайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өзіне орынсыз жоғары баға беретін, бірақ шын болмысын мойындамайтын адам туралы айтады. Тура…
Жапалақ мақтанса,
«Жерден қоян алдым» дер.
Жаман мақтанса,
«Жақсының жағасынан алдым» дер.
«Жерден қоян алдым» дер.
Жаман мақтанса,
«Жақсының жағасынан алдым» дер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал менменсінудің, орынсыз мақтанудың адамды шындықты бұрмалауға дейін апаратынын білдіреді…
Өгіз мүйізді сиырдың сүті болмайды,
Сиыр мүйізді өгіздің күші болмайды.
Сиыр мүйізді өгіздің күші болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы ұқсастықтың ішкі қасиетті алмастырмайтынын айтады. Өгіз қанша мүйізді болғанымен, ол…
Пәлелі жерге бармағыңды тықпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды орынсыз іске араласпауға, өзіне қауіп төндіретін жерден аулақ жүруге шақырады. Тура…
Жорға мінген жолдасына қарамайды.
Негізгі мағынасы Жорға мінген жолдасына қарамайды деген мақалдың тура мағынасы — жорға мініп келе жатқан адам өз…
Күшік өсіп, ит болады.
Сірке өсіп, бит болады.
Сірке өсіп, бит болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: күшік өсе келе итке айналады, ал сірке де өссе, бит болады. Астарлы…
Өзің әділ болмасаң,
Өзгеден әділдік іздеме.
Өзгеден әділдік іздеме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — өзің әділдікке сай өмір сүрмесең, басқадан да әділдік күтпе деген ой…
Бұхарда боқ шоқыған ала қарға
Мұнда келіп жылқышы болыпты.
Мұнда келіп жылқышы болыпты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір кезде Бұхара жақта ешкімге елеусіз, қадірсіз жүрген «ала қарға» мұнда…
Бұқа кімдікі болса, онікі болсын,
бұзау өзімдікі.
бұзау өзімдікі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бұқа кімнің малы болса, соның иелігі, ал бұзау өз қолында қалған соң, оны…
Тасқан төгілер, іскен жарылар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ыдыс толып тасса, ішіндегі сұйық төгіледі; ал ашып қойылған, ісінген нәрсе…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.