«Айна айна емес, халық айна.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Айна айна емес, халық айна деген сөз: адамның шын бейнесін шыны айна емес, ел-жұрттың көзқарасы көрсетеді. Айнаға қарап киімің мен жүзіңді көресің, ал мінезің, ісің, адамгершілігің жұрттың пікірінен көрінеді. Ел сені қалай бағаласа, сен сондайсың: халық жақсыны да, жаманды да байқайды, тек оны айтуға асықпауы мүмкін. Мақал адамды өзіне сырттан қарауға, айналасының пікірін ескеруге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Айна — адамның өзін көретін құралы, бірақ ол тек сыртын, бетін көрсетеді. Мақал айнаны бірден «айна емес» деп жоққа шығарып, тыңдаушыны тосылдырады, сосын шын айнаның халық екенін айтады. Бұл — қазақ мақалдарындағы жиі кездесетін тәсіл: бір нәрсені жоққа шығарып, орнына маңыздырағын қою. Айна бетті көрсетеді, ал халық жүректі, ісіңді көрсетеді — салыстырудың күші осы айырмада.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреу өзін тым жоғары бағалап, жұрттың пікірін елемей жүргенде ескерту ретінде, кейде ел алғысына бөленген адамды мақтағанда айтады. Ақыл-кеңес, байсалды үнмен айтылады. Бірақ бір сәттік өсек-аяңды «халық айнасы» деп, адамды кінәлау үшін қолдану орынсыз. Мысалы, ауыл әкімі жиналыста өз есебін мақтанышпен оқығанда, қарт мұғалім «айна айна емес, халық айна» деп, тұрғындардың пікірін сұрауды ұсынады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ас үйде шеше айна алдында көйлегін ұзақ таңдаған қызына «айна айна емес, халық айна, мінезің әдемі болсын» деп жымиды.
— Аудандық көрмеде жүлде алған жас ұстаның бұйымын ауылдастары жоғары бағалағанда, атасы осы мақалды айтып, немересіне мақтанышын білдірді.