Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Ақшасыз қалаға шықпа,
Қарусыз далаға шықпа.
Қарусыз далаға шықпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды кез келген іске алдын ала дайын болуға шақырады. Тура мағынасында: қалаға шықсаң…
Таразыдан жеген бақа болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таразыны жеп қойса, одан пайда емес, зиян келеді. Астарлы мағынасы — адал…
Қожа аштан өледі, төре - тамақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қожа да, төре де тамақтан қайтыс болады деген сөз емес. Астарлы мағынасы…
Жақсының жалғасы болса игі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жақсы адамның артында оны жалғастыратын, жолын ұстайтын ұрпағы, ісін…
Өзімде жоқ көтен боғымен піссін.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өзінде жоқ нәрсені немесе пайдасы жоқ, орынсыз істі қалап, соған үміт арту мағынасын береді…
Баланың тентек болғаны үйінен,
Жігіттің тентек болғаны биінен.
Жігіттің тентек болғаны биінен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жас баланың бұзық, тентек болып өсуі көбіне үйдегі тәрбиеге байланысты екенін айтады. Ал…
Бақсы бақсыны,
Жақсы жақсыны көре алмайды.
Жақсы жақсыны көре алмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір-біріне ұқсас не бір деңгейдегі адамдардың өзара қақтығысып…
Жақсыға шаң жуымас,
Жаманға жан жуымас.
Жаманға жан жуымас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамға жамандық жұқпайтынын, оның абыройы мен тазалығы сақталатынын білдіреді. Тура…
Малда жазық жоқ,
Менде азық жоқ.
Менде азық жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: малдың жазығы жоқ, яғни кінәлі емес; ал адамда азық жоқ, сондықтан…
Ерге берсең асыңды,
Ерлер сыйлар басыңды.
Ерлер сыйлар басыңды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер азаматты құрметтеп, оған лайық ізет көрсетсең, ол да сені сыйлап, қадіріңді арттырады…
Қанша білгіш десе де,
Халық сүймес арсызды.
Халық сүймес арсызды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қанша білімді, ақылды адам болып көрінсе де, егер ол арсыз, ұятсыз болса…
Еркек дауысты қатында ұят болмас,
Әйел дауысты еркекте қуат болмас.
Әйел дауысты еркекте қуат болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер мен әйелдің табиғи болмысына сай мінез-құлқы мен дауыс, жүріс-тұрыстағы жарасымын…
Түйені көпір астына жасыра алмайсың.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — үлкен түйені көпірдің астына жасыру мүмкін емес, өйткені ол көзге бірден…
Тұлпардың ізі бітпейді, тұяғы кетпейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тұлпар шауып өткен жолдан оның ізі де, тұяғының табы да толық өшіп…
Біреудің ат көтермес бөзі бар,
Біреудің ат көтермес сөзі бар.
Біреудің ат көтермес сөзі бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз бен істің салмағын салыстырып тұр. Тура мағынасында «ат көтермес бөз» — өте ауыр, қалың…
Жақсы мақтанса, есебін табар,
Жаман мақтанса, қатынын сабар.
Жаман мақтанса, қатынын сабар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мінезіндегі мақтаншақтықты салыстырып көрсетеді. Жақсы адам мақтанса, оны сөзін…
Аты - бал, ісі - сал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сыртқы сөзіне емес, істеген әрекетіне қарап бағалау керек дегенді білдіреді. «Аты –…
Дүние ақылдыға жарық,
Ақылсызға тамұқ.
Ақылсызға тамұқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — дүниенің жарығы бар адамға жарқын көрінуі, ал ақылы жоқ адамға өмірдің…
Біреу сөзіңді сөйлесе,
Тілің қышып бара ма?
Тілің қышып бара ма?
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды орынсыз араласудан, өзгенің ісіне килігуден сақтандырады. Тура мағынасында: біреу…
Азамат қолымен істегенін мойынымен көтереді
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: адам өз қолымен істеген ісінің салмағын да, жауапкершілігін де өзі…
Әдепсіз аяқ боқ басар.
Негізгі мағынасы Әдепсіз, тәрбиесіз адам өз ісінің де, жүрген жолының да берекесін кетіреді деген ой айтылады. Мақалдың…
Жапалақ сипағанмен сұңқар болмас,
Жабыны мақтағанмен тұлпар болмас.
Жабыны мақтағанмен тұлпар болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы мақтау мен жалған көтермелеу адамның не заттың шынайы болмысын өзгертпейтінін…
Арамдықты адалдық жеңеді,
Жамандықты амандық жеңеді.
Жамандықты амандық жеңеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өмірде жамандық пен арам пиғылдың түбі ұзаққа бармайтынын білдіреді. Арамдық істеген адам…
Бақсының емі өзіне қонбайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өзгенің сырын жазып, басқаның дертіне дауа айтқан адам кейде өз басындағы мәселені шеше…
Кері кеткеннің келіні ұрлық қылады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жолы, тәрбиесі, ниеті бұзылған адамның үй ішіндегі ісі де оңбайды, соның…
Өлімнен қорықсаң, өлерсің.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — өлімнен қатты қорыққан адам өзін де, ісін де тежеп, тіршілікте белсенді…
Өлерменнің көзі жаман,
Өзеурегеннің сөзі жаман.
Өзеурегеннің сөзі жаман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға артық қиқарлықтың, шектен шыққан өжеттіктің зиян екенін ескертеді. «Өлермен»…
Төмен қонсаң, сел алар,
Биік қонсаң, жел алар.
Биік қонсаң, жел алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға әр істі орынсыз төмендетпей де, шектен тыс асқақтатпай да, орта жолды ұстауды…
Сабы жоқ шотпен отын жарма,
Сабырсыз доспен жауға барма.
Сабырсыз доспен жауға барма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды кез келген істі құралсыз, даярлықсыз бастамауға үйретеді. «Сабы жоқ шотпен отын…
Сұрағаннан берген артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуден бір нәрсе сұрап алғаннан гөрі, оны өз еркімен берген жақсы…
Болдырған ат болпақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әбден болдырған, әбден қажыған ат бірден тыңайып кетпейді, бұрынғы…
Өзі жаман туған шешесінен көреді,
Дау айта алмаған төрешіден көреді.
Дау айта алмаған төрешіден көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өз мінін түзеп, қателігін мойындаудың орнына, кінәні сырттан іздейтінін әшкерелейді…
Екі тышқан бір байдың жұртына таласыпты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: екі тышқан бір байдың қалған жұртына таласады. Ал астарлы мағынасы: кейде…
Іші жарау, жоны қырау.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сыртқы көрінісі мен ішкі күйі бірдей болмайтынын меңзейді. Тура мағынасында «іші…
Көргенсізбен құрдас болма,
Опасызбен сырлас болма.
Опасызбен сырлас болма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды араласатын ортасын дұрыс таңдауға шақырады. Тура мағынасы бойынша, көргенсіз…
Өгізді оқалақ аздырар,
Естіні ой аздырар.
Естіні ой аздырар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды да, малды да құртып жіберетін нәрсе – орынсыз көптік, шамадан тыс салмақ екенін…
Тарпаңға - кісен, қашағанға шідер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: асау, жуас емес тарпаң атқа кісен салынады, ал қашаған атты ұстап тұру…
Ит айдауға көнбейді,
Шошқа байлауға көнбейді.
Шошқа байлауға көнбейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір нәрсенің өз табиғатына, мінезіне немесе болмысына сай келмесе, оны зорлап бағындыру қиын…
Қарны ашқан молданың,
Сәлдесі қалар боқтықта.
Сәлдесі қалар боқтықта.
Негізгі мағынасы Бұл мақал аш адамның ашу-ызасы мен пенделік әлсіздігі күшейсе, бұрынғы абыройы да, сыртқы беделі де…
Шертер күй - шығар мұң.
Негізгі мағынасы Шертерден шыққан күй адамның ішкі мұңын, жүрек сырын жеткізеді. Яғни, музыка жай әуен емес, көңілдегі…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.