Өлімге берер жаным бар,
Пендеге берер арым жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның ар-намысты бәрінен жоғары қоятынын білдіреді. Тура мағынасында айтсақ, адам жанын өлімге қияр болса да, өз абыройын, намысын, адал ұстанымын біреуге таптатпайды. Астарлы мағынасы — адам өмірдегі ең қымбат нәрсе тіршілік қана емес, сол тіршіліктің мәнін сақтайтын ар екенін көрсетеді. Ардан айырылған жан тірі жүргенімен, рухани тұрғыдан жеңілген болып саналады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «өлім» — ең ауыр сын, соңғы шек; ал «жан» — адамның өмірі, бар болмысы. «Пендеге» сөзі қарапайым адам, өзге жан дегенді білдіріп, біреудің қысымын, өтінішін не зорлығын меңзейді. «Арым жоқ» деу арқылы халық арды сатуға болмайтын биік құндылық ретінде танытады. Яғни жан кетсе де, ар кетпеуі керек деген өте өткір ой берілген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды әділетсіз ұсынысқа, параға, өтірікке не ар-намысты қорлайтын іске қарсы қолдануға болады. Мысалы, бір қызметкерден жалған құжатқа қол қоюды сұраса, ол: «Өлімге берер жаным бар, пендеге берер арым жоқ» деп, адалдықтан таймайтынын білдіреді. Бұл — бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпаған ұстаным.
Pendege berer arym joq.