Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Ұры бүлікке құмар,
Шыбын шірікке құмар.
Шыбын шірікке құмар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жаман ниетті адамның ішкі табиғатын әшкерелейді. Ұры қалайша бүлікке, тынышсыздыққа…
Тентектің таяғы сегіз,
Бірі тимесе, бірі тиеді.
Бірі тимесе, бірі тиеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тентек, бұзақы адамның ісі түбі жазасыз қалмайтынын білдіреді. Тура мағынада «таяқ»…
Айналдырған ауру алмай қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамды айналдырып, шыр айналдыратын ауру ақыры жеңіп тынады. Астарлы…
Түйенің өзі түйе, құмалағы емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның, заттың не істің үлкен-кішілігін орнымен бағалауды ескертеді. Түйе — ірі, салмақты…
Көнектен шошынған бие оңбас,
Төсектен шошынған ер оңбас.
Төсектен шошынған ер оңбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қорқақтық пен орынсыз үркуді сынайды. Тура мағынасында: көнектен шошыған бие де, төсектен…
Тілімнен көрейін бе,
Мінімнен көрейін бе?
Мінімнен көрейін бе?
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өз кемшілігін сырттан емес, өзінен іздеуі керек деген ойды білдіреді. «Тілімнен көрейін…
Егіннің жайын еккен білер,
Арбаның жайын жеккен білер.
Арбаның жайын жеккен білер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — егін еккен адам ғана егіннің қалай өсетінін, күтімін, машақатын жақсы…
Саудың асын ішіп,
Аурудың ісін істейді.
Аурудың ісін істейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: дені сау адамның асын ішіп алып, ауру кісінің әрекетін жасау. Астарлы…
Іші қуырылмайды, пышағы суырылмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі жай-күйі тыныш, ойы орнықты, қамы аз дегенді білдіреді. Тура мағынасында ас…
Көп сөз есекке жүк.
Негізгі мағынасы Көп сөз есекке жүк деген мақал артық, орынсыз сөйлеудің пайдасыз екенін білдіреді. Тура мағынасында…
Жетесізге айтқан сөз
Желмен бірге кетеді.
Желмен бірге кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылы, түсінігі, ой-пайымы әлсіз адамға айтылған сөздің пайдасы аз екенін білдіреді. Тура…
Жапырағыңды малдан сақта,
Бұтағыңды балтадан сақта.
Бұтағыңды балтадан сақта.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды өз несібесін, дәулетін, тіршілігін қорғауға шақырады. Тура мағынасында ағаштың…
Кішкене ит қартайғанша күшік.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жас ит қартая салмай жатып-ақ қайтадан күшік сияқты күйде көрінеді…
Қасың мен досыңды,
Қас-қабағы танытар.
Қас-қабағы танытар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның жан дүниесін, мінезі мен көңіл күйін сырт келбеттен, әсіресе қасы-қабағынан аңғаруға…
Сөз қанжардан да өткір.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің құдіреті өте күшті екенін білдіреді. Қанжар денеге жара салса, ойсыз айтылған сөз…
Сиыр жисаң, тарлан жи.
Негізгі мағынасы Сиыр жисаң, тарлан жи — мал алсаң, көпке пайдасы мол, тұқымы мықты, күтімі жеңіл, сүті мен еті…
Буаз бие сүзеген сиырды мүйізінен таниды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: буаз бие, яғни іші толған жылқы, сүзеген сиырды оның мүйізінен-ақ танып…
Екі шын сөзге бір жалған сөз қосса,
Жұнтиып тұрар.
Бір шын сөзге екі жалған сөз қосса,
Бұлтиып тұрар.
Жұнтиып тұрар.
Бір шын сөзге екі жалған сөз қосса,
Бұлтиып тұрар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің шындығы мен өтірігіне байланысты оның салмағы өзгереді деген ойды білдіреді. Екі шын…
Сабы алтын болса да,
Көсеудің көсеу аты қалмайды.
Көсеудің көсеу аты қалмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: сабы алтын болғанымен, көсеу — отқа арналған қарапайым құрал, оның атауы…
Көз көрмей, көңіл толмас.
Негізгі мағынасы Көз көрмей, көңіл толмас деген мақал адамға бір нәрсені сырттай есту аздық ететінін білдіреді. Тура…
Сұңқар көптен шығады,
Тұлпар топтан шығады.
Тұлпар топтан шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қыран құс сұңқар да, жүйрік ат тұлпар да көптің арасынан дараланып…
Өтірік айтып қарабет болғанша,
шынды айтып жара бет бол.
шынды айтып жара бет бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның абыройы мен арын жоғары қояды. Тура мағынасы бойынша, өтірік айтып елге жаман…
Әр таудың шүйгінін аңсаған бұғы аштан өледі.
Негізгі мағынасы Әр таудың шүйгінін аңсаған бұғы аштан өледі деген мақал адамға бір ғана жерге, бір ғана мүмкіндікке…
Жамау тапқан жарлы болмас.
Негізгі мағынасы Жамау тапқан жарлы болмас деген мақал сырттай қарағанда кедей адамға киімнің жыртығын жамау ғана…
Қубас айғыр құлынын талайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қубас, яғни жасы ұлғайып, қуаты қайтқан айғыр өз құлынын да теуіп…
Ит бір сүрінсе, қырық сүрінеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір ит бір рет сүрінсе, артындағы қырық ит те сүрінеді. Астарлы мағынасы…
Ердің ғайбатын айтпа,
Қайратын айт.
Қайратын айт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның кемшілігін, сырттағы мінін тізе бермей, оның жақсы жағын, күш-қайратын, ерлік ісін…
Екі жақсы қосылса,
Қыл өтпейді арадан,
Екі жаман қосылса,
Қол кетпейді жағадан.
Қыл өтпейді арадан,
Екі жаман қосылса,
Қол кетпейді жағадан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі жақсы адам біріксе, араларында сыйластық пен түсіністік мықты болып, ұсақ кикілжіңге…
Ит құтырса, иесін қабар,
Торғай құтырса, бүркітке шабар.
Торғай құтырса, бүркітке шабар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ит тым долданып, ашуланса, өз иесіне де шабуы мүмкін; торғай әлсіз болса…
Жалқаулық - жаман ауру.
Негізгі мағынасы Жалқаулық — адамның бойындағы ең зиянды мінездердің бірі. Мақал тура мағынасында оны «ауру» деп…
Қазанға түссе - ауыздікі,
Қапқа түссе - қатындікі.
Қапқа түссе - қатындікі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ас қазанға түсіп, дайын күйге келгенде оны ауызға салып жейді; ал қапқа…
Оттан алып, суға салады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның бір қиындықтан құтылып, енді бір қатерге тап болуын білдіреді. Тура мағынасында бір…
Сыпайы сырын білдірмес.
Негізгі мағынасы Сыпайы, әдепті адам ішкі сырын, көңіл күйін, өкпе-ренішін немесе мақтанышын сыртқа көп шығара…
Ал ғаның жаман болса,
Көңілің жарым.
Атың жаман болса,
Талар қарың.
Көңілің жарым.
Атың жаман болса,
Талар қарың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өміріндегі екі нәрсенің қадірін айтады: мінезі нашар жолдас пен жарамсыз аттың зияны…
Ақымақ алғыс алмайды,
Алғыс алмаған алысқа бармайды.
Алғыс алмаған алысқа бармайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ақымақ адамға ешкім алғыс айтпайды, өйткені оның ісі де, сөзі де көпке…
Қай жерің ауырса, жаның со жерде.
Негізгі мағынасы Қай жерің ауырса, адамның назары да, алаңдауы да сол жерге ауады. Тура мағынасында бұл — денедегі…
Құрғақ сөз құлаққа жақпас.
Негізгі мағынасы Құрғақ сөз — іске айналмаған, дәлелі жоқ, уәдесі бос сөз. Мұндай сөз адамға әсер етпейді, сенім де…
Күйген ауыздан күйінген сөз шығады.
Негізгі мағынасы Күйіп қалған ауыз қалай сақтанып, абайлап сөйлесе, күйзелген, ренжіген, таяқ жеген жан да сөзіне ыза…
Өлімге берер жаным бар,
Пендеге берер арым жоқ.
Пендеге берер арым жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ар-намысты бәрінен жоғары қоятынын білдіреді. Тура мағынасында айтсақ, адам жанын…
Итке берсең асыңды,
Иттер тартар басыңды.
Иттер тартар басыңды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ас-суыңды итке берсең, оны басқа иттер тартып жейді. Астарлы мағынасы…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.