«Тоңбай қалтырған.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тіркестің тура мағынасы: тоңбай-ақ қалтырайды, яғни суық жоқ болса да дірілдейді. Адам қалтырауды суықтан ғана емес, қорқыныштан, үрейден, қатты толқудан да бастан кешеді, сондықтан қалтырағанның бәрі тоңған емес. Астарлы мағынасы — қауіп жоқ жерде қорқып, болмашыдан үрейленетін, жүрексіз адам. Кейде бұл тіркес жоқ қиындықты бар етіп көрсетіп, өз жағдайын аянышты етіп сипаттайтын, жалған қалтырайтын кісіге де айтылады.
Образдар мен теңеулер
«Тоңу» — сыртқы себеп, суық, ал «қалтырау» — дененің жауабы. Себеп жоқ жерде жауаптың болуы адамның ішкі күйін ашады: сыртта аяз жоқ, бірақ ішінде үрей бар. Халық осы қарапайым бақылаудан қорқақтықты әжуалайтын, кейде жасандылықты әшкерелейтін бейне жасаған. Тіркес қысқа, бірақ адамның ішкі күйін сырт қимылы арқылы дәл танытады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін тіркес шамадан тыс қорқатын не алаңдайтын адамға айтылады. Мысалы, жақсы дайындалған студент емтихан бөлмесіне кірмей тұрып-ақ «бәрін ұмытып қаламын» деп дірілдей бастаса, досы: «Неге тоңбай қалтырайсың, бәрін білесің ғой», – деп көңілін демейді. Тіркес үрейдің көп бөлігі себепсіз екенін ескертіп, сабыр сақтауға, өз күшіне сенуге шақырады.