Хан Құдай емес,
Қара қурай емес.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да адам, ол Құдай емес; қарапайым пенде де құр кеуіп тұрған қурай сияқты дәрменсіз емес. Астарлы мағынасы — ел басқаратын адамды орынсыз асыра дәріптемей, оған да сын көзбен қарау керек. Ханның да шегі, заңы, жауапкершілігі бар. Халық оның алдында жаппай бас ұрып, бәрін мінсіз көруге тиіс емес. Сонымен бірге қара халықты да төмендетуге болмайды: әр адамның қадірі, ойы, ар-намысы бар.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «хан» — билік, үстемдік, абырой иесі. «Құдай емес» деуі — оның құдіреті шексіз емес екенін білдіреді. Ал «қара қурай» — көзге әлсіз, жәй ғана өсімдік бейнесі. Бірақ мақал оны да бос нәрсе ретінде емес, тіршілік иесі ретінде қарсы қояды. Осы арқылы халық билік пен қарапайым жұрттың арасындағы тепе-теңдікті сақтауды меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әділетсіз басшылыққа, өзімшіл билікке немесе өзін тым жоғары қоятын адамға қатысты айтылады. Мысалы, жұмыста басшы қызметкердің пікірін мүлде тыңдамай, өзін ғана дұрыс санаса, әріптестер осы мақалмен «ешкім де мінсіз емес» екенін еске сала алады.
Qara qýraı emes.