Сөзге сөз келгенде сөйлемесе,
Сөздің анасы өледі.
«Сөзге сөз келгенде сөйлемесе, Сөздің анасы өледі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреу сөз қатып, жауап күтіп тұрғанда үндемей қалсаң, айтылуға тиіс сөз сол сәтте өліп кетеді: кейін айтсаң, мәні де, күші де болмайды. Мақал орынды жерде, дер кезінде сөйлеудің маңызын айтады. Дауда, кеңесте, айтыста жауап бермеген адам жеңілген болып саналады, оның шындығы да естілмей қалады. Мұнда үндемеудің бәрі жақсы емес екені ескеріледі: сабыр бір бөлек, ал айтуға тиіс уәжді жұту — сөздің өзін жою.
Образдар мен теңеулер
Сөз мақалда тірі жан ретінде бейнеленген: оның «анасы» бар және ол өле алады. «Сөздің анасы» — сөзді тудыратын бастау, яғни ой, уәж, сөйлеу сәті. Дер кезінде сөйлемесең, сол бастау жойылады да, жаңа сөз тумайды. Қазақ қоғамында би, шешен, ақын сөзге сөзбен жауап беруді өнер санаған; жауапсыз қалу намысқа тиген. Бірінші жолдағы «сөзге сөз» қайталауы сөз қақтығысын, жарысын естіртеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне жиналыста, дауда үндемей қалған адамға кейін өкінішпен немесе сын ретінде айтады, кейде батылдыққа шақыру үшін. Үні ақыл немесе жеңіл сөгіс. Ашу үстіндегі ұрысқа араласпаған кісіге айтылса, орынсыз: бұл мақал керекті уәж туралы, бос айтыс туралы емес. Мысалы: «Жиналыста неге үндемедің? Сөзге сөз келгенде сөйлемесе, сөздің анасы өледі».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиналысында жайылымды бөлуде әділетсіздік болғанда үндемей қалған жігітке әкесі үйге келген соң мақалды айтады.
— Мектептегі пікірсайыста тосын сұраққа жауап таппай тұрып қалған оқушыға ұстазы келесі жолы ойын батыл айтуды үйретіп, мақалды еске салады.
Sózdiń anasy óledi.