Тура биде туған жоқ,
Туғанды биде иман жоқ.
«Тура биде туған жоқ, Туғанды биде иман жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әділ, тура би үшін туыс пен жаттың айырмасы жоқ: ол дауды кімнің кім екеніне қарап емес, ақиқатқа қарап шешеді. Ал туысына бұрып билік айтқан биде иман жоқ — ол Құдай алдындағы жауапкершілікті, ар-ождан мен адалдықты ұмытқан. Мақал әділ соттың негізгі шартын — бейтараптықты айтады. Бүгін бұл ой тек сотқа емес, шешім шығаратын кез келген адамға: ұстазға, төрешіге, басшыға қатысты.
Образдар мен теңеулер
Би — қазақтың дәстүрлі қоғамында дау шешетін, әдет-ғұрып заңын білетін шешен, әділ адам. «Тура» — түзу, қисықсыз; «туған» — туыс, жақын. Мақалдың өзегі — дыбыс ойыны: «тура» мен «туған» бір-біріне ұқсас естіледі, бірақ бірі әділдікті, бірі жақтасуды білдіреді. Екінші жолда «туғанды» сөзі «туғанын жақтайтын» мағынасында тұр. «Иман жоқ» — ең ауыр үкім: адамды діннен де, ар-ұяттан да тайған деп сипаттау.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал әділетсіз шешімге наразылық білдіргенде, бейтараптықты талап еткенде, төрешіге, қазыларға ескерту ретінде айтылады. Мысалы, ауылдық айтыстың қазылар алқасындағы ақсақал жиенінің әлсіз өнерін жоғары бағалауды ұсынғандарға: «Тура биде туған жоқ», — деп жауап береді. Туыстарына көмектескен әр адамды «имансыз» деп айыптау үшін айтылмайды: мақал билік айту туралы.
Қолданылу жағдаяттары
— Мектептегі олимпиаданы бағалағанда мұғалім өз қызының жұмысын басқа әріптесіне тексертті. Ата-аналар жиналысында директор оны осы мақалмен мақтады.
— Аудандық футбол турнирінде төреші ағасының командасына әділетсіз пенальти бермей, ережені сақтады. Жанкүйер қария мақалды айтып, оған қол соқты.
Týǵandy bıde ıman joq.