Халқы жаманның биі азады,
Қатыны жаманның үйі азады.

Негізгі мағынасы

Халқы нашар болса, оның биі де азады; әйелі нашар болса, үйдің берекесі кетеді. Би елден шығады, ел оны сайлайды, тыңдайды, тежейді; ел жалқау, өсекші, пайдакүнем болса, бидің де әділдігі бұзылады. Үй де солай: шаңырақтың жылуы мен ынтымағы ертеде көбіне отбасының анасына байланысты саналған. Мақал басшы мен ел, үй мен оның иелері бір-біріне тәуелді екенін айтады, бірақ кінәні әйелге артатын ескі ұғымды да жеткізеді.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі қатар әлемді салыстырады: ел мен би, үй мен әйел. Азу — тозу, құлдырау, бұзылу; бұл етістік адамға да, үйге де, елге де қолданылады. «Халқы жаманның» мен «қатыны жаманның» деген бірдей құрылған жолдар мақалды жеңіл есте сақтатады. Қатын сөзі ертеде жай ғана «әйел, жұбай» деген мағынада жүрген, бүгін ол дөрекі естіледі. Би мен үйдің қатар тұруы ел мен отбасын бір тәртіппен өлшеген көзқарасты көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал бүгін көбіне алғашқы жолымен айтылады: басшыны сынаған кезде ел өзіне де қарасын деген ниетпен. Ақсақал ауыл жиналысында жұртқа тек басшыны кінәлай бермей, өзімізге қарайық деп ескертеді. Екінші жолды нақты әйелге қарата айту бүгін орынсыз: үйдің берекесі ерлі-зайыптылардың екеуіне де байланысты. Мысалы: «Халқы жаманның биі азады — өзіміз жиналысқа келмейміз, енді әкімнен не күтеміз».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл тұрғындары көпір салынбады деп әкімді сөккенде, ақсақал «Халқы жаманның биі азады» деп, жұрттың өзі де жиналысқа келмейтінін еске салады.
— Қайын ене жас келінге үй шаруасы туралы ақыл айтып отырып, мақалды еске алады да, үйдің берекесі ұлына да міндет екенін қоса айтады.