Қарау байдан қарыз сұраған күні ажырасасың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — қарызды қарау, яғни есеп-қисабы қатал, сараң байдан сұраған адам сол сәтте-ақ көңілге кірбің түсіріп, ара-қатынасты бұзады деген сөз. Астарлы мағынасы — қарыз сұрау кейде достықты, сыйластықты сынайды; егер адам қол ұшын беруге пейілі жоқ, тек пайдасын ойлайтын кісіден көмек күтсе, кейін реніш тууы мүмкін. Сондықтан бұл мақал адамды кімнен, қалай көмек сұрауды ойлануға шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қарау бай» — қолындағысын қимайтын, тар пейілді, есепшіл адам бейнесі. «Қарыз сұраған күні» деген тіркес қиын сәтті, мұқтаждықты білдіреді. «Ажырасасың» сөзі тек отбасылық ажырасу емес, көңілдің суып, араның ашылуы, байланыс үзілуі мағынасында қолданылған. Яғни, сараңдық пен сенімсіздік адамдардың арасын алыстататыны көрсетіледі.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақалды ақшалай көмек, несие, немесе уақытша қолдау сұрағанда қолдануға болады. Мысалы, бір адам үнемі уәдесінде тұрмайтын, бәрін есеппен беретін танысынан көп ақша қарыз сұрап, кейін сол үшін аралары бұзылуы мүмкін. Сондықтан мақал «көмекті де, адамды да таңдай біл» деген ой айтады.